Samantekt
Markmið rannsóknarinnar var að varpa ljósi á eðli krosseignatengsla á Íslandi og útlánaáhættu bankanna til tengdra aðila. Til að draga upp mynd af kross- eignatengslum var notast við gögn frá Ríkisskattstjóra, nánar tiltekið hluta- fjármiða sem eigendum fyrirtækja er skylt að skila árlega til Ríkisskattstjóra. Þó er nokkuð um að upplýsingar um eignarhald vanti, bæði vegna vanskila á hlutafjármiðum en ekki síður vegna þess að mörg þeirra fyrirtækja sem koma við sögu eru skráð erlendis. Því þurfti að fylla í gagnaeyður eftir því sem kost- ur var, til dæmis má oft finna eignarhald erlendra félaga í lánanefndargögnum banka. Upplýsingarnar um eignarhald eru því ekki fullkomnar en eru byggðar á bestu gögnum sem nefndin gat nálgast á meðan hún starfaði. Allar tölur um eignarhald og heildarútlán eru birtar með fyrirvara um áreiðanleika gagnanna. Þegar í lögum og reglum er rætt um „tengda aðila“ er oft ekki aðeins verið að vísa til beinna og óbeinna eignatengsla heldur einnig til annars konar fjár- hagslegra tengsla, skyldeika og mægða svo og stjórnunartengsla. Þau tengsl á milli aðila sem í þessari rannsókn voru metin eru eignatengsl, fjárhagsleg tengsl, stjórnunartengsl og tengsl vegna skyldleika og mægða. Þegar litið er til gildandi reglna hér á landi, sem ætlað er að koma í veg fyrir of mikla sam- þjöppun eða áhættu í fjármálakerfinu, kemur í ljós að reglurnar eru að mörgu leyti matskenndar og því um margt flóknar í framkvæmd. Eins og nánar er rakið í skýrslunni kom í ljós að á milli banka hefur töluvert ósamræmi verið í framkvæmd varðandi það hvaða aðilar hafa verið taldir tengdir á grundvelli slíkra reglna þótt bankanir hafi verið að lána til sömu aðila.
Þróuð var aðferðafræði til þess að mynda hópa fyrirtækja í ljósi tengsla sem eru á milli þeirra. Með því að öðlast yfirsýn yfir tengsl milli fyrirtækja og mæla hversu náin þau eru, er þannig hægt að leggja grundvöll að ályktunum um þá áhættu sem skapaðist hér á landi þegar lán voru veitt til tengdra aðila, burtséð frá því hvort það fór í bága við reglur eða ekki. Slík mæling fer því fram á grundvelli sjálfstæðs mælikvarða, sem þarf ekki endilega að endur- speglast í þeim reglum sem giltu þótt slíkt geti fallið saman.
Reglur um útlán til tengdra aðila voru settar til að takmarka útlánaáhættu bankanna. Þegar útlán til tengdra aðila eru orðin mjög mikil, er hætta á að bankinn verði háður lántakandanum, þ.e.a.s. ef lánþeginn fer í þrot, hefur það mjög alvarleg áhrif á rekstrarstöðu bankans. Í niðurstöðum III eru tekin dæmi sem sýna að útlán einstakra banka til ákveðinna aðila voru orðin allveruleg og þessir viðskiptavinir því í raun orðnir of stórir fyrir bankana. Sömu dæmi sýna að útlán til tengdra aðila, miðað við skilgreiningu á tengdum aðilum hér, fara yfir 25% af eiginfjárhlutfalli bankanna, sem er hámarkið samkvæmt reglugerð Fjármálaeftirlitsins nr. 216/2007 um stórar áhættuskuldbindingar.
Það er ljóst að með sífellt flóknara eignarhaldi er nauðsynlegt að þeir sem sjá um framkvæmd reglna sem ætlað er að koma í veg fyrir hagsmunaárekstra og óhóflega samþjöppun hafi aðgang að greinagóðum upplýsingum um eign- arhald. Rannsakendur lögðu á nokkrum mánuðum grunninn að upplýsinga- kerfi til að hafa yfirsýn yfir eignarhald, fjárhagsleg tengsl, stjórnunarleg tengsl og skyldleika. Upplýsingakerfi sem þetta má laga að mismunandi túlkun laga, þar sem þau lög og reglugerðir sem skilgreina tengda aðila hér á landi nú eru fremur matskennd.
Í þessari rannsókn myndast stærstu glufurnar í gögnum um eignarhald þegar eignarhald tapast erlendis, þ.e.a.s. eigendur eru skráðir annaðhvort sem erlend félög sem erfitt er að finna eignarhald á, eða sem Gervimaður útlönd1 þar sem alls óvíst er um hvaða aðila er að ræða. Með nútímavæðingu viðskiptalífsins, þar sem fyrirtækjasamstæður eru alþjóðlegar er ljóst að ef eftirlitsaðilar vilja fylgjast með raunverulegu eignarhaldi þarf betri aðgang að upplýsingum um alþjóðlegt eignarhald. Því verður annaðhvort að koma á alþjóðlegu samstarfi um gagnaöflun eða krefjast frekari upplýsinga um raunverulega eigendur fyrirtækja sem eru skráð á Íslandi.
Í þessari greiningu er að lokum sérstaklega skoðaðar arðgreiðslur og óefnislegar eignir fyrirtækja. Heildararðgreiðslur frá mismunandi geirum atvinnulífsins eru skoðaðar sem og arðgreiðslur einstakra fyrirtækja, bæði út frá stærð og einnig sem hlutfall af eigin fé og eigin fé að frádregnum óefn- islegum eignum. Mörg dæmi eru um að fyrirtæki hafi verið að greiða út arð þó lítið sem ekkert raunverulegt eigið fé hafi verið í fyrirtækjunum og fyrirtæki jafnvel rekin með tapi og neikvæðu eigin fé, eins og lesa má um í niðurstöðum V.
Gögn og gagnavinnsla
Rannsóknin á krosseignatengslum byggir að mestu á gagnasettum frá Ríkisskattstjóra og þá helst fyrirtækjaskrá og rekstrarframtölum fyrirtækja. Auk þess var stuðst við gögn frá Samkeppniseftirlitinu, lánanefndum bank- anna og við önnur tilfallandi gögn. Þessum gagnasettum er nánar lýst hér síðar.
Gögn frá Ríkisskattstjóra – hlutafjármiðar
Opinbert utanumhald um eignarhald fyrirtækja er hjá Ríkisskattstjóra. Það er gert í formi hlutafjármiða sem fyrirtæki fylla út einu sinni á ári og til- greina hlutafé sem hluthafar fyrirtækjanna eiga um nýliðin áramót sem og arðgreiðslur sem hluthafar hafa þegið á árinu. Sparisjóðir skila einnig hluta- fjármiðum og tilgreina eigendur stofnfjár.
Heimild til gagnaöflunar
Heimild Ríkisskattstjóra til að afla hlutafjármiða er í 94. gr. laga nr. 90/20032 um tekjuskatt. Ríkisskattstjóri útfærir svo nánar með auglýsingum í upphafi hvers árs hvaða upplýsinga óskað er eftir og á hvaða formi. Auglýsingarnar eru bæði birtar á vef Ríkisskattstjóra og í Stjórnartíðindum, en öll hluta- félög, einkahlutafélög, samvinnuhlutafélög og sparisjóðir eru skilaskyld. Hins vegar eru engin viðurlög við að skila ekki hlutafjármiðum fyrir einstaka ár eða yfir höfuð. Ef byggja á upplýsingakerfi um eignarhald er nauðsynlegt að Ríkisskattstjóri hafi viðurlaga- eða þvingunarákvæði til að tryggja að upplýs- ingunum sé skilað.
Heimtur
Við skoðun á hlutafjármiðum frá Ríkisskattstjóra kom í ljós að skil á hluta- fjármiðum eru ekki fullnægjandi. Í sumum tilfellum skiluðu fyrirtæki inn hlutafjármiðum aðeins hluta af tímabilinu sem var til skoðunar (2003–2008), jafnvel aðeins eitt árið, og einnig eru dæmi um að fyrirtæki hafi aldrei skilað hlutafjármiðum á tímabilinu – jafnvel þótt þau hafi verið í rekstri samkvæmt fyrirtækjaskrá. Þegar skil á rekstrarframtölum voru borin saman við skil á hlutafjármiðum kom í ljós að fyrirtæki skiluðu stundum rekstrarframtölum án þess að skila hlutafjármiðum, eins og sjá má í töflu 1.
Fjöldi hlutafélaga er nokkuð stöðugur á tímabilinu á meðan fjöldi einka-
hlutafélaga vex um rúm 50% úr 19.477 félögum árið 2003 í 29.894 árið
2008, sem að hluta til skýrist af breytingum sem gerðar voru á skattkerfinu
í upphafi þessa tímabils.3 Skilin 2008 miðast við 14. ágúst 2009 og eru mun
lakari en hin árin en búast má við að heimtur hafi batnað síðar á árinu.
Gæði skráninga
Við skoðun á gögnunum komu í ljós nokkrir hnökrar á upplýsingum um eign- arhald. Í allnokkrum tilfellum voru fyrirtæki skráð eigin eigendur að fullu, þ.e. félagið sjálft átti allt hlutaféð. Árið 2007 átti 91 fyrirtæki allt hlutafé í sjálfu sér og 72 fyrirtæki árið 2008 en lista yfir þessi félög má finna í fylgiskjali 2. Þá eru ekki taldir einstaklingar í rekstri sem í eðli sínu eiga sjálfa sig. Það getur ekki staðist að félag eigi allt hlutafé í sjálfu sér, enda er það ekki í samræmi við lög.4 Einstaklingar verða alltaf, að lokum, að vera eigendur fyrirtækja sem lúta beinni eða óbeinni stjórn þeirra.
Í nokkrum tilfellum skiluðu fyrirtæki hlutafjármiðum þar sem enginn hluthafi var skráður fyrir nokkrum hlut. Það lítur því út fyrir að ekkert hlutafé sé í viðkomandi fyrirtækjum sem getur ekki staðist því t.a.m. er lág- markshlutafé fyrir einkahlutafélög 500.000 krónur og fyrir hlutafélög fjórar milljónir króna. Nánari tölfræði um skil án hlutafjár má finna í fylgiskjali 2.
Eignahringir
Þegar rannsökuð eru eignatengsl er gert ráð fyrir að rekja megi allar eignir til einstaklinga (annars gæti fyrirtækjasamsteypa átt sig sjálf). Við skilgreinum eignahringi sem safn fyrirtækja, tvö eða fleiri, sem eiga hvort annað að fullu án þess að nokkur einstaklingur komi þar nærri. Dæmi um slíkan eignahring væri ef fyrirtæki A ætti 100% í fyrirtæki B sem ætti 100% í C sem aftur ætti 100% í A. Í gögnum Ríkisskattstjóra eru nokkur dæmi um slíka eignahringi, eins og sjá má í fylgiskjali 2, en þessir eignahringir eru meðhöndlaðir sér- staklega í útreikningum.
Gögn frá Ríkisskattstjóra – rekstrarframtal
Ríkisskattstjóri óskar eftir rekstrarframtölum með heimild í 90. gr. laga nr. 90/2003.5
Ríkisskattstjóri birtir auglýsingu í Stjórnartíðindum í upphafi hvers árs þar sem form, skilamáti og frestur framtala er tekinn fram.6 Hvati til að skila rekstrarframtali er umtalsverður því „telji framtalsskyldur aðili ekki fram til skatts innan tilskilins frests má skattstjóri bæta allt að 15% álagi við þá skatt- stofna sem hann áætlar“.7
Meðal upplýsinga á rekstrarframtali eru upplýsingar um eigið fé fyrir- tækja og aðrar rekstrar- og efnahagsstærðir þess.
Gögn frá Ríkisskattstjóra – fyrirtækjaskrá
Ríkisskattstjóri starfrækir fyrirtækjaskrá samkvæmt lögum númer 17/2003.8
Í fyrirtækjaskrá eru geymdar upplýsingar um einstaklinga, félög og aðra aðila
sem stunda atvinnurekstur eða sjálfstæða starfsemi, stofnanir og fyrirtæki í eigu ríkisins, stofnanir og fyrirtæki í eigu sveitarfélaga, félög, samtök og aðila, aðra en einstaklinga, sem hafa með höndum eignaumsýslu, eru skattskyldir eða bera aðrar skattalegar skyldur sem og aðra starfsemi sem Ríkisskattstjóri sér ástæðu til að skrá í fyrirtækjaskrá. Þar er haldið utan um kennitölu, heim- ilisfang, rekstrar- eða félagsform, stofndag, nafn, lögheimili og kennitölu for- ráðamanna, atvinnugreinanúmer samkvæmt atvinnugreinaflokkun Hagstofu Íslands, slit félags og önnur þau atriði sem skylt er að skrá um starfsemi félaga og fyrirtækja samkvæmt lögum eða nauðsynlegt eða hagkvæmt þykir að skrá vegna hagsmuna opinberra aðila eða miðlunar upplýsinga til opinberra aðila, fyrirtækja og almennings.
Úr fyrirtækjaskrá eru fengnar upplýsingar um fjölda fyrirtækja á hverjum tíma sem og upplýsingar um rekstrarform og atvinnugreinaflokkun þeirra. Einnig eru upplýsingar um stjórnarsetu, framkvæmdastjóra, prókúruhafa og endurskoðendur sóttar úr fyrirtækjaskrá. Í fyrirtækjaskrá er ekki að finna upplýsingar um eignarhald fyrirtækja.
Önnur gögn
Þar sem upplýsingar um eignarhald var ekki að finna í gögnum frá Ríkis- skattstjóra var notast við önnur gögn til að fylla í eyðurnar eins og unnt var. Á það bæði við um þegar leitað var að eignarhaldi innlendra og erlendra félaga. Leitað var rafrænt eftir upplýsingum um eignarhald úr fundargerðum lánanefnda, lánaumsóknum, gögnum unnum af Samkeppniseftirlitinu og öðrum gögnum sem lágu fyrir hjá rannsóknarnefnd Alþingis.
Gagnavinnsla
Útbúin voru tvö gagnasett með það að markmiði að draga upp mynd af kross- eignatengslum eins og líklegt er að þau hafi verið á tveimur tímapunktum, 1. janúar 2008 og við fall bankanna í október 2008. Þar sem hlutafjármiðum er einungis skilað einu sinni á ári er eignarhaldið við hrun bankanna nálgað með eignarhaldinu eins og það birtist í hlutafjármiðum 1. janúar 2009, þremur mánuðum eftir fall, sem er besta myndin sem hægt er að draga upp af eign- arhaldinu við fall, miðað við gögnin sem rannsóknarnefndin hafði aðgang að. Þar sem upplýsingar um eignarhald vantar í gögn Ríkisskattstjóra, þ.e.a.s. þegar fyrirtæki skila ekki hlutafjármiðum tekjuárin 2003–2008, er leitað í gögnum bankanna, og þá helst fundargerðum lánanefnda og lánsumsóknum. Einnig var stuðst við sömu heimildir þegar hlutaféð var skráð á óþekkta hlut- hafa. Reynt var að rekja eignarhald fyrirtækja til einstaklinga eftir fremsta megni.
Hér síðar er fjallað sérstaklega um hvernig upplýsingar um eignartengsl og stærð eignarhluta voru unnar út frá frumgögnum. Notkun frumgagna til að setja saman gögn um eignatengsl Fyrir gagnasettið um eignarhald 1. janúar 2008 var miðað við tekjuárið 2007, þ.e. eignarhald við árslok 2007. Í þeim tilfellum sem fyrirtæki höfðu ekki skilað inn hlutafjármiðum fyrir tekjuárið 2007 er miðað við næsta ár á undan sem viðkomandi fyrirtæki hafði skilað og svo koll af kolli. Ef engar upplýsingar finnast frá árunum 2003–2007 er litið til tekjuársins 2008. Þess er þó gætt að fyrirtæki hafi verið til við lok árs 2007, þ.e. hafi verið stofn- að fyrir lok árs 2007 og hvorki gjaldþrota né hætt starfsemi um áramótin 2007/2008 samkvæmt fyrirtækjaskrá Ríkisskattstjóra. Á sama hátt er not- ast við upplýsingar frá árunum á undan til að búa til gögn um eignarhald fyrirtækja í lok árs 2008 ef hlutafjármiðum 2008 hafði ekki verið skilað.9 Þess er gætt að fyrirtæki hafi verið starfandi á árinu 2008, þ.e. að þau hafi verið stofnuð fyrir lok árs 2008 og séu enn starfandi við upphaf ársins 2008. Ekki var gerð krafa um að fyrirtæki störfuðu út árið 2008 eins og gert var fyrir fyrirtækin árið 2007 þar sem fall bankanna varð á haustmánuðum 2008 og mörg félög fóru í þrot í kjölfar þess. Þessum fyrirtækjum er haldið inni í gagnasettinu til að geta skoðað útlán til fyrirtækja við fall bankanna, sem urðu síðar gjaldþrota.
Eins og áður hefur komið fram vantar fullnægjandi upplýsingar um eign- arhald fjölmargra fyrirtækja ef aðeins er stuðst við hlutafjármiða. Alls voru 41.103 lögaðilar með óútskýrt eignarhald þegar aðeins er stuðst við hlutafjár- miða ársins 2007. Þegar þessir lögaðilar eru keyrðir saman við hlutafjármiða fyrri ára standa eftir 36.522 lögaðilar með óútskýrt eignarhald, þar af 4086 kennitölur hlutafélaga og einkahlutafélaga. Flestir lögaðilarnir með óútskýrt eignarhald eru áhugamannafélög, einkahlutafélög, einstaklingsfélög með kennitölu, erlend félög, félagasamtök, hlutafélög, húsfélög, stofnanir sveitar- félaga og sameignarfélög. Nákvæma skiptingu lögaðila sem ekki höfðu skilað inn neinum hlutafjármiðum á árunum 2003–2008 má sjá í töflu 2 skipt upp eftir rekstrarformi.
Alls eru 4086 hluta- og einkahlutafélög sem hafa ekkert útskýrt eignarhald samkvæmt gögnum Ríkisskattstjóra. Þessum fyrirtækjum, sem og erlendum fyrirtækjum í lánabókum bankanna, var forgangsraðað eftir hámarksútlána- stöðu hjá bönkunum þremur, Glitni, Landsbanka og Kaupþingi á tímabilinu 2003–2008. Leitað var eftir upplýsingum um eignarhald þessara fyrirtækja í gögnum frá bönkunum í samræmi við þá forgangsröðun. Samhliða voru skoðuð erlend félög og fyrirtæki vegna bankaviðskipta og aftur voru gögn bankanna sjálfra notuð til að afla upplýsinga um eignarhald.
Heildarfjöldi fyrirtækja með upplýsingum um eignarhald í gagnasettunum er 25.712 árið 2007 og 26.407 árið 2008. Þar meðtalin eru erlend félög með íslenska kennitölu vegna bankaviðskipta á Íslandi sem og erlend fyrirtæki sem ekki voru með íslenska kennitölu. Alls voru 93.171 hluthafi, einstaklingur og fyrirtæki, skráður fyrir hlut í einu eða fleiri fyrirtækjum árið 2007 og 94.784 árið 2008. Þar af voru 85.858 einstaklingar árið 2007 og 87.240 árið 2008. Eftir að öll gögn Ríkisskattstjóra sem og önnur gögn sem rannsóknarnefndin hafði aðgang að höfðu verið skoðuð, standa eftir 4.045 hluta- og einkahluta- félög með að fullu óútskýrt eignarhald. Lista yfir 100 skuldsettustu hluta- og einkahlutafélög sem ekki hafa skráð eignarhald má finna í fylgiskjali 5. Verðmæti eignarhlutar í fyrirtækjum
Þar sem ekki er samræmi á milli hvernig fyrirtæki skrá hluti sína í öðrum félögum í rekstrarframtölum er farin sú leið að nálga verðmæti eignarhluta með því að margfalda eignarhluta fyrirtækis í öðru félagi með eigin fé við- komandi félags í heild úr rekstrarframtölum.
Í þeim tilfellum sem fyrirtæki höfðu ekki skilað inn rekstrarframtali fyrir viðkomandi ár var leitað eftir gögnum næstu ára á undan og eftir. Til að reikna verðmæti eignarhluta við árslok 2007 voru því fyrst skoðuð rekstrarframtöl 2007. Ef þeim hafði ekki verið skilað voru skoðuð rekstrarframtöl árin 2006 og svo 2008. Til að reikna verðmæti eignarhluta við árslok 2008 var fyrst skoð- að rekstrarframtal 2008, ef það var ekki fyrir hendi voru skoðuð rekstrarfram- töl 2007 og 2006. Ekki var litið lengra aftur í tímann þar sem eldri upplýsingar gefa ekki nægilega rétta mynd af stærð eigin fjár á rannsóknartímanum.
==Lög og reglugerðir sem snerta tengda aðila og stórar
áhættuskuldbindingar ==
Aðilar geta verið tengdir vegna eignatengsla, vegna þess að þeir eru fjárhags-
lega háðir, vegna stjórnunartengsla eða annarra tenginga. Þessi kafli gefur
yfirlit yfir þær lagagreinar sem skilgreina tengda aðila, yfirráð og fjárhagsleg
tengsl. Fyrst eru skoðaðar reglur Fjármálaeftirlitsins um stórar áhættur
til tengdra aðila og síðan eru aðrar lagagreinar um tengda aðila skoðaðar.
Kaflanum lýkur á samantekt og túlkun rannsakenda á þessum lögum og
reglum um tengda aðila. Frekara yfirlit yfir lög og reglugerðir sem varða
tengda aðila má finna í kafla 8.0 í skýrslunni. Ítrekað er að sú túlkun sem
hér er sett fram er ekki lögfræðileg, heldur tekur mið af þeim tengslum
sem höfundar rannsóknar telja rétt að leggja til grundvallar til að varpa ljósi
á þau tengsl og þá áhættu sem skapast hafði í aðdraganda bankahrunsins.10
Reglur Fjármálaeftirlitsins um stórar áhættuskuldbindingar
Fjármálaeftirlitið setti reglur um stórar áhættuskuldbindingar fjármálafyr- irtækja með reglum nr. 216/2007. Þar eru meðal annarra hugtökin áhættu- skuldbinding og stór áhættuskuldbinding skilgreind. Samkvæmt reglum Fjármálaeftirlitsins teljast stórar áhættuskuldbindingar þær áhættuskuldbind- ingar sem nema 10% eða meira af eiginfjárgrunni fjármálafyrirtækja.11 Áhætta er skilgreind í fyrstu grein þessara reglna sem lánveitingar, verð- bréfaeign, eignarhlutar og veittar ábyrgðir.
Í sömu reglum eru aðilar skilgreindir sem fjárhagslega háðir ef þeir eru „svo fjárhagslega tengdir að líkur eru á að ef einn þeirra lendir í fjárhagserfiðleikum eigi hinn aðilinn eða allir í greiðsluerfiðleikum“.12
Einnig eru fjárhagslega tengdir aðilar skilgreindir sem „tveir eða fleiri ein- staklingar eða lögpersónur sem, nema sýnt sé fram á annað, mynda eina áhættu vegna þess að einn þeirra hefur bein eða óbein yfirráð yfir hinum“. Fjárhagslega tengdir aðilar eru hins vegar ekki skilgreindir nánar í reglum Fjármálaeftirlitsins og því þarf að túlka hvenær „einn hefur bein eða óbein yfirráð fyrir öðrum“. Því eru önnur lög og reglur skoðaðar til að greina hvernig löggjafinn skilgreinir tengda aðila í öðru samhengi, með það að markmiði að ákvarða lágmarkseign- arhlut milli lögaðila sem gerir þá fjárhagslega tengda.
Hér aftar er yfirlit yfir helstu lagagreinar og reglugerðir sem snerta skil- greiningar á tengslum milli aðila, samstarf eða yfirráð og kemur í ljós að regl- urnar eru að mörgu leyti matskenndar og því erfiðar í framkvæmd.
Tengdir aðilar
Lög um verðbréfaviðskipti
Lög um verðbréfaviðskipti, nr. 108/200713, fjalla um viðskipti með verðbréf og fjármálagerninga. Fram að gildistöku laga nr. 22/2009, til breytinga á lögum nr. 108/2007 um verðbréfaviðskipti, taldist aðili fara með yfirráð ef hann fór með 40% atkvæðisrétt í félagi, hvort sem það var í gegnum eigin eignir, beinar eða óbeinar, eða með samningi við aðra hluthafa. Við setningu laga nr. 22/2009, sem tóku gildi í mars 2009, var þetta hlutfall lækkað niður í 30%.
Lög um fjármálafyrirtæki
Lög um fjármálafyrirtæki nr. 161/2002 „gilda um innlend fjármálafyrirtæki og um starfsemi erlendra fjármálafyrirtækja hér á landi“.14 Þar er meðal annars fjallað um náin tengsl, samstarf og virkan eignarhlut.
Um náin tengsl er fjallað í 18. grein sömu laga en þar stendur: Með nánum tengslum er átt við þegar tveir eða fleiri einstaklingar eða lögaðilar tengjast gegnum:
a. viðskiptahagsmuni, þ.e. beint eða óbeint eignarhald á minnst 20% hlutafjár eða yfirráð yfir 20% af atkvæðisrétti fyrirtækis; eða
b. yfirráð, þ.e. tengsl á milli móðurfyrirtækis og dótturfyrirtækis eða sambærileg tengsl milli einstaklings eða lögaðila og fyrirtækis; einnig skal litið á dótturfyrirtæki dótturfyrirtækis sem dótturfyrirtæki móð- urfyrirtækisins sem er í forsvari fyrir þessi fyrirtæki.
Þegar tveir eða fleiri einstaklingar eða lögaðilar eru varanlega tengdir sömu persónunni með yfirráðatengslum skal einnig litið á það sem náin tengsl milli aðila.
Fjallað er um samstarf í 3. mgr. 40. gr. a, sömu laga en þar stendur: Samstarf skal þó alltaf talið vera fyrir hendi þegar um eftirfarandi tengsl er að ræða, nema sýnt sé fram á hið gagnstæða:
- Hjón, aðilar í staðfestri samvist, aðilar í skráðri sambúð og ófjárráða börn aðila.
- Tengsl milli aðila sem fela í sér bein eða óbein yfirráð annars aðilans yfir hinum eða ef tvö eða fleiri félög eru beint eða óbeint undir yfir- ráðum sama aðila. Taka skal tillit til tengsla aðila skv. 1., 3. og 4. tölul. Félag, móðurfélag þess, dótturfélög, systurfélög og félög þeim tengd, sem og eigendur þeirra, teljast jafnan í samstarfi. Félög sem fyrrnefnd félög eða eigendur þeirra hafa bein eða óbein yfirráð yfir teljast einnig samstarfsaðilar, nema sýnt sé fram á annað.
- Félög sem aðili á með beinum eða óbeinum hætti verulegan eignarhlut í, þ.e. að aðili eigi með beinum eða óbeinum hætti a.m.k. 20% hluta atkvæðisréttar í viðkomandi félagi. Taka skal tillit til tengsla aðila skv. 1., 2. og 4. tölul.
- Tengsl á milli félags og stjórnarmanna þess og félags og framkvæmda- stjóra þess.
Um virkan eignarhlut er fjallað í 1. og 2. mgr. 40. gr. sömu laga en þar stendur:
Aðilar sem hyggjast eignast virkan eignarhlut í fjármálafyrirtæki skulu leita samþykkis Fjármálaeftirlitsins fyrir fram. Samþykkis Fjármálaeftirlitsins skal enn fremur aflað þegar einstaklingur eða lögaðili eykur svo við eignarhlut sinn að bein eða óbein hlutdeild hans í eigin fé, stofnfé eða atkvæðisrétti fer yfir 20, 25, 33 eða 50% eða nemur svo stórum hluta að fjármálafyrirtæki verði talið dótturfyrirtæki hans.
Með virkum eignarhlut er átt við beina eða óbeina hlutdeild í fyrirtæki sem nemur 10% eða meira af eigin fé, stofnfé eða atkvæðisrétti, eða aðra hlutdeild sem gerir kleift að hafa veruleg áhrif á stjórnun viðkomandi fyrirtækis.
Samantekt, skilgreiningar og túlkun rannsakenda
Markmið rannsóknarinnar er að setja saman hópa tengdra aðila. Til að geta tengt aðila saman með eignatengslum þarf að ákveða hvert lágmarkseign- arhald á að vera til að aðilar teljist tengdir.
Eins og sést af samantektinni á lögum sem fjalla um tengda aðila er afar matskennt, í lagalegu tilliti, hvenær tengdir aðilar teljast tengdir. Reglur Fjármálaeftirlitsins (216/2007) skilgreina fjárhagslega tengda aðila mjög rúmt. Þar segir að lögaðilar séu fjárhagslega tengdir hafi annar aðilinn bein eða óbein yfirráð yfir hinum.
Í lögum um verðbréfaviðskipti (108/2007) taldist aðili hafa yfirráð færi hann í það minnsta með 40% atkvæðisrétt í einu félagi, þá segir í lögum um fjármálafyrirtæki (161/2002) að virkur eignarhlutur teljist 10% en það á einungis við um fjármálafyrirtæki og tryggingarfélög. Í sömu lögum um fjár- málafyrirtæki, teljast tveir eða fleiri einstaklingar vera náið tengdir ef beinn eða óbeinn eignarhlutur (eða atkvæðisréttur) er orðinn 20%, og þá eru þeir einnig skilgreindir í nánu samstarfi við sama eignarhlut. Það má því færa rök fyrir því að samkvæmt skilgreiningu lagana teljist tveir aðilar tengdir ef annar á 20% eða meira, beint eða óbeint, í hinum aðilanum.
Það er skoðun rannsakenda að ekki sé hægt að rökstyðja svo lágan eign- arhlut sem 10% til að nota sem skilgreiningu á tengdum aðilum en aðeins er minnst á 10% eignarhlut í sambandi við eignarhald í fjármála- og trygg- ingafélögum. Þá þykir stærsta eignarviðmiðið sem fram kemur í lagatextum, 40%, um yfirtökuskyldu í hlutafélögum, of vítt enda er yfirtökuskylda í skráðum félögum mjög íþyngjandi fyrir aðila, þ.e. aðili er skyldaður til að gera öllum öðrum hluthöfum tilboð um yfirtöku ef 40% markinu er náð (þessu hlutfalli hefur nú verið breytt í 30%). Auk þess má færa gild rök fyrir því að aðilar séu tengdir áður en þeir verða yfirtökuskyldir. Því er í þessari rannsókn miðað við 20% eignarhlut, auk þess sem næmi niðurstaðanna er skoðað gagnvart þessari skilgreiningu.
Aðferðafræði útreikninga
Skilgreiningar
Í því sem á eftir fer er notast við eftirfarandi hugtök:
- Hópur er safn tengdra lögaðila.
- Eiginlegur eignarhlutur eins aðila í öðrum er eign þess fyrrnefnda í þeim síðarnefnda bæði bein og óbein.
- Lágmarkseignarhluti er sá eiginlegi eignarhluti sem aðili þarf að eiga í öðrum til að sá síðarnefni sé í hópi þess fyrrnefnda.
- Aðalaðili er sá aðili sem hópur er myndaður út frá. Félög sem hann á meira en eiginlegan lágmarkseignarhlut í og þeir aðilar sem eiga yfir lágmarkseignarhlut í honum, falla í hans hóp (auk fjárhagslega tengdra aðila).
- Einn aðili telst fjárhagslega tengdur öðrum ef sá fyrrnefndi fellur ekki í hóp þess síðarnefnda vegna eignatengsla, en aðilarnir eru það fjárhagslega háðir að ef eigið fé annars þeirra hverfur þá kemst hinn í fjárhagsleg vandræði. Fjárhagslega háði aðilinn telst þá til hóps hins aðilans.
Útreikningar á tengdum aðilum
Leitast er við að draga upp sem besta mynd af tengslunum eins og tengslin voru um áramótin 2007/2008 annars vegar og við fall hins vegar, eins og fjallað var um í gagnakaflanum hér framar. Miðað við þau gögn sem fyrir liggja voru reiknuð út eiginleg eignatengsl allra fyrirtækja úr fyrirtækjaskrá skattsins. Aðferðafræðinni við útreikninga á eiginlegum eignatengslum er lýst í Ellerman, 1991.
Í þessari rannsókn eru tengdir aðilar fyrirtækis A öll þau fyrirtæki sem A á (beint eða óbeint) að minnsta kosti ákveðinn lágmarkseignarhlut í. Að auki eru tengdir aðilar öll þau fyrirtæki eða einstaklingar sem eiga að minnsta kosti (beint eða óbeint) sama eignarhlutfall í A. Við þennan hóp er bætt þeim fyrirtækjum sem teljast fjárhagslega tengd.
Aðili getur verið fjárhagslega háður öðrum til dæmis vegna eignarhluta og ábyrgða. Því skilgreinum við aðila sem fjárhagslega tengda ef verðmæti eignarhlutar eins aðila í öðrum sem hlutfall af eigin fé þess fyrrnefnda er það hátt að ef eignarhlutinn hverfur þá getur það leitt til greiðsluerfiðleika. Sem dæmi má taka eignarhaldsfélagið X sem hefur 100 krónur í eigið fé og á auk þess 5% hlut í félagi Y sem var borgað fyrir með fé sem fengið var að láni. Þar sem hlutur X í Y er aðeins 5%, eru X og Y ekki tengdir út frá skilgreiningunni um eignarlega tengda aðila. Ef upphæð lánsins er hærri en eigið fé fyrirtækisins (100 krónur) er ljóst að ef Y fer í þrot og X þarf að afskrifa hlut sinn, er eigið fé X uppurið og því er það tæknilega gjaldþrota. X er því fjárhagslega háð Y.
Á sama hátt mætti skilgreina aðila sem fjárhagslega háða ef einn aðili er í mikilli (sem hlutfall af eigin fé) ábyrgð fyrir annan. Þar sem gögn um ábyrgðir eru bæði stopul og óáreiðanleg er ekki tekið tillit til ábyrgða í þessari rannsókn, en væri verðugt viðfangsefni.
Það hefur mikil áhrif á hóp tengdra aðila hver skilgreindur er sem aðalaðili. Þetta er best skýrt með dæmi. Einstaklingur 1 á eignarhaldsfélagið X að fullu og einstaklingur 2 á eignarhaldsfélagið Y að hálfu. Eignarhaldsfélögin X og Y eiga svo hluti í félögunum A, B og C, sem síðan eiga hluti í D og E, sem aftur eiga hlut í F, G, H og I, auk þess sem G á hlut í H. Tafla 3 sýnir eignarhlut félagana hvert í öðru og mynd 1 sýnir eignartengslin á mynd. Rauðar nóður (hringir) eru einstaklingar og grænar nóður eru fyrirtæki. Örvarnar benda frá eiganda á eign.
Fyrsta skrefið í myndun hóps tengdra aðila er að ákvarða hvaða aðili er aðalaðili, það er út frá hvaða fyrirtæki eða einstaklingi á að mynda hópinn. Út frá skilgreiningum á tengdum aðilum eru tengdir aðilar ákveðins fyrirtækis þau fyrirtæki sem aðalaðilinn á að minnsta kosti ákveðinn lágmarkseignarhlut í og þau fyrirtæki eða einstaklingar sem eiga að minnsta kosti ákveðinn lágmarkseignarhlut í aðalaðila. Ef spurningin er: Hvaða aðilar eru tengdir B?
þá er svarið annað en ef við spyrjum spurningarinnar: Hverjir eru tengdir D? Mynd 2 sýnir hópa tengdra aðila miðað við 20% lágmarkseignarhlut í báðum þessum tilfellum. Eins og myndin sýnir eru hóparnir ekki þeir sömu. Ef áhugi er á því að skoða aðila tengda ákveðnum einstaklingum, er einstaklingurinn gerður að aðalaðila og hópurinn eru öll þau fyrirtæki sem hann/hún á að minnsta kosti lágmarkseignarhlut í. Mynd 3 sýnir aðila tengda einstaklingi X, aðila tengda einstaklingi Y og aðila tengda einstaklingum X og Y, séu þeir skilgreindir sem tengdir aðilar, eins og er tilfellið ef þeir eru til dæmis giftir.
Útreikningar á fjárhagslega tengdum aðilum
Fjárhagslega tengdir aðilar teljast tveir lögaðilar þegar eignarhlutur eigandans í eigin fé hins aðilans er jafn stór eða stærri en eigið fé eigandans. Það er ef:
Eigið fé eiganda ≤ eignarhlutur í eign * eigið fé eignar
Ef þetta skilyrði er uppfyllt, lendir eigandinn í fjárhagslegum erfiðleikum fari eignin í þrot. Athugað er hvort þetta skilyrði sé uppfyllt og lögaðila bætt í hóp aðalaðila ef hann er þar ekki fyrir vegna eignatenginga.
Dæmi um tengda aðila vegna fjárhagslegra tengsla
Sama dæmið er notað áfram til skýringar á fjárhagslegum tengslum. Mynd 4 sýnir aðila tengda B vegna eignatengsla með blárri línu, eins og það var skýrt út hér framar. Nú er A mjög verðlítil eign, virði hennar er 10 krónur, en B er verðmikil eign að virði 1000 krónur. Eignarvirði X í A er 10 krónur (X á 100% í A) og eignarvirði X í B er 200 krónur (X á 20% í B). X keypti hlutinn sinn í B að hluta til með láni að upphæð 190 krónur. Engar aðrar eignir eru í félaginu. Eignir X eru því samtals 200 króna virði. Skuldir X eru 190 krónur. Ef B verður gjaldþrota, verður hlutur X í B einskis virði og skuldir X umfram eignir eru þá 190 krónur og X teldist því tæknilega gjaldþrota. X telst því fjárhagslega tengt félagi B, og rauða línan á mynd X sýnir hóp aðila tengdum B þegar fjárhagsleg tengsl eru tekin með.
Tengsl vegna stjórnunaráhrifa og vinavensl
Í minnisblaði15 um túlkun Fjármálaeftirlitsins á reglum um stórar áhættuskuldbindingar segir:
„Eftirfarandi eru dæmi um að aðili sé háður öðrum og þarf fjármálafyrirtæki að færa rök fyrir því að tengja ekki slíka aðila saman ... – áhættuskuldbindingar til fyrirtækja þar sem sami aðili er stjórnandi og/eða stjórnarmaður hjá báðum fyrirtækjum.“
Ef þessi túlkun er höfð til hliðsjónar þarf að skoða sérstaklega hvaða stjórnarmenn sitja í stjórn aðalaðila og bætum við öllum þeim fyrirtækjum sem þeir sitja í stjórn hjá. Þessi skilgreining á tengdum aðilum er þrengri en til dæmis í lögum um verðbréfaviðskipti16, en þar segir:
„hvort sem um er að ræða rík hagsmunatengsl eða persónuleg tengsl, reist á skyldleika, tengdum eða vináttu, eða tengsl reist á fjárhagslegum hagsmunum eða samningum, sem líkleg eru til að leiða til samstöðu aðila um að stýra málefnum félagsins í samráði hvor eða hver við annan“.
Því voru einnig skoðuð „vináttubönd“ byggð á viðskiptalegum hagsmunum. Skoðaðar voru eignir einstaklings og litið á hvaða einstaklinga sá einstaklingur skipar í stjórnir félaga þar sem viðkomandi fer með stóran eignarhlut. Ef eigandi skipar endurtekið sama einstaklinginn í stjórn eða framkvæmdastjórn má færa að því rök að þeir séu í samstarfi og ætti því að vera litið á þá sem tengda aðila.
Mynd 5 skýrir hvernig tengsl vegna stjórnunaráhrifa hafa áhrif á myndun hópa. Einstaklingur 3 situr í stjórnum A, X, B og Y auk þess sem hann á 50% eignarhlut í Y. Hópur lögaðila tengdum X sést vinstra megin á mynd 5 merkt með blárri línu, en í hóp X falla A, B og einstaklingur 1 vegna eignartengsla. Ef tillit er tekið til stjórnunartengsla, fellur Y einnig í hópinn þar sem einstaklingur 3, stjórnarmaður í X situr einnig í stjórn Y.
Nú má færa fyrir því rök að milli einstaklings 1 og 3 séu rík hagsmunatengsl, þar sem einstaklingur 3 situr í stjórnum allra fyrirtækja sem falla í hóp einstaklings 1. Séu einstaklingar 1 og 3 skilgreindir í samstarfi verður hópur aðila þeim tengdur mun stærri, eins og sjá má hægra megin á mynd 5, en við það falla C, D, E og G í hópinn.
