Hópar út frá fyrirtækjum

Eins og áður hefur verið fjallað um skiptir miklu máli þegar hópar eru myndaðir hvaða aðili er skilgreindur sem aðalaðili. Heildarútlán til hóps eru því háð aðalaðila. Því var skoðað hópar hvaða aðalaðila voru með hæstu útlán frá stóru bönkunum þremur. Þegar hóparnir eru skoðaðir út frá þessu sjónarhorni, þ.e. út frá 20% lágmarkseignarhaldi og aðeins horft til eignatengsla, sést að fjöldi fyrirtækja í hópunum með stærstu útlánin er mjög misjafn. Þó eru fjölskipuðustu hóparnir, sem tengdir eru Fjárfestingarfélaginu Gaumi ehf. og Baugur Group, mjög skuldsettir og skipa efstu sætin í heildarútlán um enda deila Baugur og Gaumur fjölda fyrirtækja, eins og farið var yfir í niðurstöðum I. Hópa með 20 stærstu heildarútlánin í lok árs 2007 má sjá í töflu 17. Ef töflurnar yfir stærstu hópana og skuldsettustu hópana eru bornar saman sést að marga aðalaðila má einungis finna í tíu efstu sætunum á lista yfir stærstu hópana eða í tíu efstu sætunum á lista yfir skuldsettustu hópana. Því má fullyrða að heildarútlán fylgja ekki endilega fjölda fyrirtækja í hópi.

Eins og nánar var lýst í niðurstöðum II geta skyldir aðilar myndað mjög svipaða hópa, eins og sést best á því að tveir stærstu hóparnir með tilliti til útlána eru Baugur Group og Fjárfestingarfélagið Gaumur ehf. Því er mikilvægt þegar banki íhugar útlán til einhvers aðila að hann skoði útlánastöðu þess hóps sem aðilinn á heima í sem hefur hæstu útlánastöðu (og er því stærsta áhættan fyrir bankann).

Hópar út frá einstaklingum

Á sama hátt og þegar fyrirtæki er skilgreint sem aðalaðili má skilgreina einstakling sem aðalaðila og skoða hópa myndaða út frá eignarhaldi þeirra sem áhættuhóp. Eins og áður er miðað við að einstaklingur eigi að lágmarki 20% beint og óbeint í fyrirtækjum til að þau falli í hóp viðkomandi. Auk skulda fyrirtækja í hópnum eru skuldir einstaklinganna sjálfra. Skuldir einstaklinganna eru þó mjög litlar samanborið við samanlagðar skuldir fyrirtækjanna í hópunum og hafa skuldir einstaklinganna ekki áhrif á röð skuldugustu hópa út frá einstaklingum. Í töflum hér aftar er auk útlánastöðu hópanna út frá einstaklingunum skráður fjöldi fyrirtækja sem myndar hvern hóp. Eins og sjá má á töflum 18 og 19 er ekki mjög mikil fylgni milli fjölda aðila í hóp og heildarskuldsetningu.

Eins og sést á töflum mynda flestir stærstu hluthafar fyrirtækjanna sem voru til skoðunar hér framar áhættuhópa meðal tíu efstu. Jón Ásgeir Jóhannesson myndar samkvæmt þessu stærsta skuldahópinn í lok árs 2007, með heildarútlán sem nema rúmum 201 milljarði króna eða 2,2 milljörðum evra, á gengi við lok árs 2007, en hann er stærsti einstaklingshluthafinn í Baugur Group. Á eftir honum eru bræðurnir Ágúst og Lýður Guðmundssynir með jafn mikla heildarskuld, rúman 121 milljarð króna eða tæpa 1,3 milljarða evra (sjá töflu 17). Áhættuhópar út frá þeim eru enda þeir sömu við 20% lágmarkseignarhald því þeir bræður fjárfesta mikið í sameiningu en þeirra þekktustu fjárfestingar eru í Bakkavör og Exista sem tekið var sem dæmi hér framar. Fast á hæla þeim er efsti erlendi einstaklingurinn, Robert Tchenguiz, en fyrirtæki í hans hópi skulduðu samtals 110 milljarða króna eða 1,2 milljarða evra við lok árs 2007. Feðgarnir Björgólfur Guðmundsson og Björgólfur T. Björgólfsson eru þeir síðustu á listanum til að mynda hópa sem skulda yfir milljarð evra, eða í kringum 100 milljarða króna en eins og kunnugt er stóðu þeir á bak við Samson, stærsta hluthafa Landsbankans. Þess má geta að Björgólfsfeðgar og félög tengd þeim skulduðu umtalsverðar fjárhæðir hjá dótturfélagi Landsbankans í Lúxemborg, sem ekki koma fram á þessu yfirliti, eða rúmar 320 milljónir evra við fall bankanna. Töflur með yfirliti yfir útlán dótturfélaga bankanna í Lúxemborg má finna í kafla 8.10 í skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis. Ofarlega á lista er einnig hópur aðila tengdum Ólafi Ólafssyni forsvarsmanni Kjalars og Kers. Bræðurnir Karl og Emil Wernerssynir eru í 10. og 11. sæti yfir skuldsettustu hópa tengdra aðila en hópar tengdir þeim, hvorum um sig, skulduðu rúmlega 460 milljónir evra í árslok 2007, sem gera tæpa 43,4 milljarða króna á gengi þess tíma, en bræðurnir eru kenndir við fjárfestingarfélagið Milestone.

Þess ber að geta að sum fyrirtæki falla í fleiri en einn hóp þar sem allir þeir einstaklingar sem hafa yfir að ráða eiginlegum eignarhlut sem nemur 20% eða meira fá þau í sinn hóp. Þar sem einstaklingar fjárfesta mikið í sameiningu verða hópar þeirra líkari og þar með heildarútlán til þeirra, samanber tiltekna feðga og bræður.

Við fall hafði skuldastaða fyrirtækja tengdum þessum aðilum breyst mikið sem og röð efstu manna. Eðlilegast er að bera saman heildarskuldbindingarnar í evrum þar sem stór hluti af útlánunum var í erlendri mynt og vegna þess að gengi íslensku krónunnar hafði breyst mikið milli þessara tveggja tímapunkta. Nánari umfjöllun um samsetningu lána er í kafla 8.5. Samkvæmt miðgengi Seðlabanka Íslands var evran í árslok 2007 skráð á 91,2 krónur en 30. september 2008 stóð evran í 145,49 krónum.

Sá einstaklingur sem myndaði skuldsettasta hópinn við fall var Robert Tchenguiz sem áður hafði verið í 4. sæti, eins og sjá má í töflu 19. Heildarskuldir félaga tengdum honum voru tæpir 2,2 milljarðar evra, sem er aukning á skuldsetningu sem nemur rúmum 80% á níu mánaða tímabili. Fyrirtæki tengd Jóni Ásgeiri mynda sem fyrr skuldsettasta hóp tengdan íslenskum einstaklingi en heildarskuldir hópsins sem tengist honum höfðu lækkað í evrum en hækkað sé miðað við íslenskar krónur. Skuldir félaga tengdum Ólafi Ólafssyni jukust um rúman helming og var sá hópur sá þriðji skuldsettasti. Á eftir Ólafi koma Björgólfsfeðgar, sem standa nokkurn veginn í stað í evrum talið, og mynda hópar tengdir þeim þá síðustu sem skulduðu yfir milljarð evra við fall.

Athyglisvert er að Gervimaður útlönd27 myndar hóp sem skuldaði yfir 600 milljónir evra við fall eða rúman 101 milljarð króna, en Gervimaður útlönd er skráður fyrir eignarhlutum í fyrirtækjum þegar eigandi er búsettur erlendis og nánari deili ekki gefin upp á honum. Á bak við Gervimann útlönd stendur því líklega hópur af einstaklingum og fyrirtækjum sem ekki hafa íslenska kennitölu. Nánar er fjallað um Gervimann í útlöndum þegar fjallað er um arðgreiðslur í niðurstöðum V.

Karl og Steingrímur Wernerssynir voru á meðal 10 efstu við fall en Ágúst og Lýður Guðmundssynir féllu niður í 32. og 33. sæti. Það að skuldir félaga tengdum bræðrunum Ágústi og Lýði minnki svo mikið milli tímapunkta skýrist af því að í millitíðinni höfðu bræðurnir fært eignarhald sitt í Exista frá Bakkabraedur Holding B.V. til BBR ehf. Upplýsingar um eignarhald á BBR ehf. voru ekki fáanlegar þegar rannsóknin fór fram því að félagið hafði ekki skilað hlutafjármiðum. Bræðurnir eru hins vegar einu stjórnarmenn BBR ehf. svo færa má rök fyrir því að félagið sé í þeirra eigu. Uppreiknaðar skuldir þeirra við fall taka því ekki tillit til skulda Exista, en nánar er fjallað um útlán til Exista og tengdra aðila í tímans rás í kafla 8.7. Á meðal stærstu skuldara 2008 eru bræðurnir Mendi og Moises Gertner en í gögnum rannsakenda voru þeir aðeins skráðir fyrir einu fyrirtæki. Það er fyrirtækið Crosslet Vale sem skuldaði Kaupþingi 390 milljónir evra í lok september 2008 en sú skuld var til komin vegna kaupa á hlutabréfum í Kaupþingi. Frekari umfjöllun um það má finna í 14. kafla skýrslunnar.

Lista yfir 100 skuldugustu hópana myndaða út frá einstaklingum með lágmarkseignarhald 20% í fyrirtækjum er að finna í fylgiskjali 5.

Stærstu skuldararnir

Hér framar voru skoðuð heildarútlán til tengdra aðila þegar einstaklingur var skilgreindur sem aðalaðili. Hægt er að skoða útlánastöðuna út frá öðru sjónarhorni með því að margfalda saman eiginlegan eignarhlut hvers einstaklings í fyrirtæki og skuldir þessi fyrirtækis (sem dæmi, ef einstaklingur A á 50% í fyrirtæki X, og X skuldar 2 milljónir, væru skuldir „eignastöðu A“ tvær milljónir sinnum 50% eða ein milljón. Við köllum þetta eiginlega skuldastöðu (rétt er að minna á að á móti þessum skuldum eru mismiklar eignir eftir því hvaða fyrirtæki og einstaklingar eiga í hlut).

Töflur 20 og 21 hér aftar sýna jafnframt 20 efstu skuldara í lok árs 2007 og við fall bankanna . Um er að ræða heildarútlán bankanna til fyrirtækja margfölduð með eiginlegum eignarhlut hvers einstaklings auk skulda viðkomandi einstaklings við bankana í eigin nafni. Túlka má þessar tölur sem lista yfir þá sem skulduðu íslensku bönkunum mest í lok árs 2007 og við fall bankanna. Hér er ekki verið að mynda hópa út frá lágmarkseignarhaldi heldur eru útlánin lögð saman í hlutfalli við eignarhluti. Töflur með 100 skuldugustu aðilunum út frá vegnum skuldum m.v. eignarhald er að finna í fylgiskjali 6.

Stærsti skuldari á báðum tímapunktum er Robert Tchenguiz með 1,2 milljarða evra í lok árs 2007 og 2,1 milljarð evra við fall sem er nokkurn veginn það sama og hóparnir sem Tchenguiz myndaði út frá 20% lágmarkseignarhaldi. Í lok árs 2007 er Jón Ásgeir í öðru sæti með tæpa 1,2 milljarða evra, næstum jafn mikið og Tchenguiz en við fall voru samanlagðar skuldir Jóns Ásgeirs undir milljarði evra og skipaði hann þá 3. sætið. Ólafur Ólafsson fer úr 3. sætinu 2007 með 670 milljarða evra í 2. sætið við fall með 1,1 milljarð evra sem er næstum tvöföldun milli ára.

Einstaklingar sem tengjast Jóni Ásgeiri fjölskylduböndum færast ofar á listann sé miðað við vegnar skuldir félaga þeirra frekar en hóp myndaðan út frá 20% lágmarkseignarhaldi. Foreldrar Jóns Ásgeirs, Ása K. Ásgeirsdóttir og Jóhannes Jónsson, eru í 5. og 7. sæti við lok árs 2007 og í 6. og 7. sæti við fall. Eiginkona Jóns Ásgeirs, Ingibjörg S. Pálmadóttir, er í 6. sæti 2007 en 9. sæti 2008. Þar sem hér eru skuldir lagðar saman miðað við eignarhlut viðkomandi er hægt að leggja þær saman því eignarhlutirnir skarast ekki. Hjónin er hægt að tengja saman og skoða sem einn aðila. Ef heildarútlán til Jóns Ásgeirs og Ingibjargar eru lögð saman nema heildarskuldir þeirra meira en skuldir Robert Tchenguiz í lok árs 2007, eða rúmum 1,7 milljörðum evra, en við fall námu heildarskuldir þeirra hjóna tæpum 1,3 milljörðum evra, sem er meira en skuldir Ólafs Ólafssonar sem er í 2. sæti. Gervimaður útlönd, þ.e. óþekkt erlent eignarhald, stendur fyrir skuldir að upphæð rúmar 320 milljónir evra í lok árs 2007 og rúmar 290 milljónir evra við fall en það skipar þeim aðilum í 14. og 15. sæti.

Heildararðgreiðslur

Heildararðgreiðslur eru skoðaðar út frá hlutafjármiðum sem borist hafa Ríkisskattstjóra á árunum 2003–2008. Heildararðgreiðslur í kerfinu vaxa hvert ár, eru rúmir 11 milljarðar 2003, tæpir 36 milljarðar 2004, tæpur 51 milljarður 2005, þær stökkva í 113 milljarða 2006 og 152 milljarða 2007 en falla undir 100 milljarða 2008.

Mynd 40 sýnir heildararðgreiðslur frá einstökum geirum atvinnulífsins og mynd 41 sýnir heildararðgreiðslur til einstakra geira. Arðgreiðslur frá fjármálafyrirtækjum taka stökk árið 2006 og haldast yfir 30 milljarða á árunum 2006–2008. Arðgreiðslur frá eignarhaldsfélögum vaxa mikið á þessum tímabili, eru tæpir 20 milljarðar árið 2006, tæpir 55 milljarðar 2007, en detta niður árið 2008. Þegar arðgreiðslur til eintakra geira eru skoðaðar má sjá að eignarhaldsfélög þiggja langmestan arð á öllu tímabilinu og arðgreiðslurnar ná hámarki árið 2007.

Stærstu einstöku arðgreiðendur

Í töflu 22 má sjá stærstu arðgreiðendur áranna 2003 til 2008. Athyglisvert er að bera saman árin 2003 og svo árin 2007 og 2008 sem endurspeglar það sem lesa má úr mynd 42. Árið 2003 eru sjö af tíu stærstu arðgreiðendunum sjávarútvegsfyrirtæki, en þau síðan hverfa hratt af listanum yfir efstu tíu. Þau félög sem greiða hæstan arð 2008 eru flest fjármálafyrirtæki. Af félögunum sem greiddu út stærstan arð árin 2007 og 2008 eru mörg farin í þrot eða hafa gengið í gegnum nauðasamninga eða eru í nauðasamningum.

Stærstu einstöku arðþiggjendur

Tafla 23 sýnir stærstu arðþiggjendur áranna 2003 til 2008. Eins og áður segir fara arðgreiðslur vaxandi á þessu árabili. Árið 2003 eru tíu stærstu þiggjendur allir innlendir, árið 2004 er einn erlendur aðili í efstu tíu sætunum, næstur á eftir ríkissjóði Íslands, og árið 2005 er einn erlendur aðili (ásamt einum óþekktum aðila). Árið 2006 fjölgar erlendum aðilum í efstu tíu sætunum í fjóra. Þeir eru fimm árið 2007 og eru orðnir sjö af efstu tíu árið 2008, ef „Gervimaður útlönd“ er talinn sem einn aðili (Gervimaður útlönd eru óþekktir eigendur erlendis). Mynd 42 sýnir heildararðgreiðslur til 5 stærstu arðþiggjenda hvers árs.

Óefnislegar eignir

Efnislegar eignir, eins og fasteignir, vörur og rekstrarfjármunir, eru skráðar hver í sinn lið á rekstrarframtali til Ríkisskattstjóra sem og viðskiptakröfur, verðbréf og eignarhlutir í öðrum fyrirtækjum. Þær eignir sem ekki eiga sér annan stað í efnahagsreikningi og eru ekki efnislegar eru skráðar í liðinn óefnislegar eignir. Í óefnislegar eignir eru iðulega skráðar matskenndar eignir eins og viðskiptavild og leyfi til notkunar ákveðinna vörumerkja. Réttur til nýtingar auðlinda fellur einnig undir óefnislegar eignir, þar með talin keypt aflahlutdeild í fiskveiðum.28

Arðgreiðslur með tilliti til óefnislegra eigna

Þar sem mikil umræða hefur farið fram um viðskiptavild29 og hversu mikið hún hefur vaxið hjá einstökum fyrirtækjum er vert að skoða arðgreiðslur með tilliti til þeirra. Viðskiptavild fellur undir óefnislegar eignir, eins og greint er frá framar. Skoðuð voru því sérstaklega fyrirtæki þar sem eigið fé samtals að frádregnum óefnislegum eignum er neikvætt í lok árs en fyrirtækið greiddi samt út arð það árið. Rétt er að taka fram að ef rekstaráætlanir fara úr skorðum getur þessi staða komið upp þannig að ekki þarf alltaf að hafa verið um óeðlilegar arðgreiðslur að ræða.

Alls voru 912 fyrirtæki sem greiddu út einhvern arð eitthvert ár þegar eigið fé að frádregnum óefnislegum eignum, í lok árs, var neikvætt (af þeim fyrirtækjum sem skiluðu rekstrarframtali). Í töflu 26 eru tilgreind þau fyrirtæki sem þetta á við og greiddu meira en 100 milljónir króna í arð á verðlagi þess árs.

Arðgreiðslur með tilliti til neikvæðs eigin fjár og taps

Einnig er áhugavert að skoða argreiðslur þegar eigið fé fyrirtækisins er neikvætt og jafnvel hagnaður ársins líka. Rétt er að taka fram, eins og áður, að ef rekstaráætlanir fara mikið úr skorðum getur sú staða komið upp að greiddur er út arður áður en ljóst er í hvað stefnir. Tafla 27 sýnir arðgreiðslur hærri en 50 milljónir á verðlagi hvers árs, greiddar út af fyrirtækjum sem hafa neikvætt eigið fé í lok sama árs og jafnvel einnig neikvæðan hagnað.