Umfjöllun fjölmiðla á Íslandi um banka og fjármálafyrirtæki 2006–2008

Um þessa rannsókn

Í þessari skýrslu er greint frá niðurstöðum rannsóknar á umfjöllun fjölmiðla á Íslandi um banka og fjármálafyrirtæki á árunum 2006–2008 sem Rannsóknasetur um fjölmiðlun og boðskipti12 hefur unnið að beiðni vinnuhóps um siðferði og starfshætti á vegum rannsóknarnefndar Alþingis. Vegna starfs síns óskaði vinnuhópurinn eftir því að lagt yrði mat á umfjöllun fjölmiðla um íslenskt viðskiptalíf á tímabilinu frá janúar 2006 til október 2008. Í þessu sambandi óskaði vinnuhópurinn einkum eftir mati á tvennu. Í fyrsta lagi hvort fjölmiðlaumfjöllunin hefði verið lofsamleg, gagnrýnin eða afstöðulaus. Í öðru lagi hversu sjálfstæð efnistök fréttamanna hefðu verið, hvort þeir hafi leitað til sérfræðinga eða endurómað sjónarmið talsmanna bankanna.

Skýrslan er unnin af Friðrik Þór Guðmundssyni blaðamanni og stundakennara við Háskóla Íslands, Kjartani Ólafssyni lektor við Háskólann á Akureyri, Valgerði Jóhannsdóttur aðjúnkt og verkefnisstjóra MA-náms í blaða- og fréttamennsku við Háskóla Íslands og Þorbirni Broddasyni prófessor við Háskóla Íslands. Skýrsluhöfundar færa forsvarsmönnum og starfsliði Creditinfo Ísland bestu þakkir fyrir ómetanlega liðveislu sem fólst í því að veita endurgjaldslausan aðgang að gögnum fyrirtækisins.

Gögn

Í rannsókninni er byggt á gögnum um fjölmiðlaumfjöllun um banka sem fyrirtækið Creditinfo Ísland hefur safnað saman.13 Samantekt Creditinfo hefur að geyma fjölda frétta og greina og mat á því hvort sú mynd sem þar er dregin upp af viðkomandi fyrirtæki sé jákvæð, neikvæð eða hlutlaus. Grein eða frétt er metin jákvæð ef rannsakandinn telur að hún skapi jákvætt viðhorf hjá lesendum, hlustendum eða áhorfendum. Grein eða frétt er metin hlutlaus ef ekki eru taldar líkur á að hún auki jákvætt eða neikvætt viðhorf í garð viðkomandi viðfangsefnis við lestur, hlustun eða áhorf. Grein eða frétt er metin neikvæð ef hún er talin líkleg til að skapa neikvætt viðhorf gagnvart því viðfangsefni sem rannsakað er. Þetta jákvæðni-neikvæðni mat var framkvæmt af starfsfólki fjölmiðlavaktarinnar á þeim tíma sem viðkomandi fréttir eða greinar birtust og er því ekki undir áhrifum af atburðarás haustsins 2008 og afleiðingum hennar. Úr þessu safni sem alls telur 17.960 fréttir og greinar voru unnar töflur og gröf sem hér birtast.

Auk þess var dregið slembiúrtak 3.637 frétta þar sem lagt var mat á vinnubrögð viðkomandi fjölmiðla. Matið unnu Friðrik Þór Guðmundsson blaðamaður og stundakennari, Valgerður Jóhannsdóttir verkefnisstjóri MAnáms í blaða- og fréttamennsku og Guðrún Helga Sigurðardóttir blaðamaður, sem öll hafa menntun á sviði blaðamennsku og umtalsverða starfsreynslu, og Anna Lilja Þórisdóttir og Svanbjörg H. Einarsdóttir meistaranemar í blaða- og fréttamennsku. Tekið skal fram að ekkert þeirra mat vinnubrögð á miðli sem viðkomandi hafði unnið hjá.

Við mat á vinnubrögðum var annars vegar metin sjálfstæð efnisöflun á kvarðanum engin – lítil – nokkur – mikil. Skoðað var hvort eingöngu hefði verið unnið upp úr einni heimild, hvort leitað hefði verið eftir andstæðum sjónarmiðum (þar sem það átti við) og hvort leitað hefði verið álits sérfróðra (þar sem það átti við). Hins vegar var skoðað hvort um hefði verið að ræða það sem rannsakendur kalla greinandi umfjöllun á kvarðanum engin – lítil – nokkur – mikil. Metið var hvort fjallað hefði verið um orsök og afleiðingar (af hverju/hvernig/hvað svo) og hvort umfjöllunarefnið hefði verið sett í samhengi, t.d. rakinn aðdragandi eða bakgrunnur eða notaður samanburður til að skýra málið. Skoðað var hvort spurt hefði verið gagnrýninna spurninga, hvort heimilda hefði verið getið og hvort reynt hefði verið að meta áreiðanleika/ trúverðugleika/hagsmuni heimildarinnar sem stuðst var við. Ennfremur hvort svarað hefði verið þeim spurningum sem vöknuðu við lestur fréttarinnar.

Heildarumfjöllun eftir fyrirtækjum

Þegar umfjöllunin er skoðuð eftir fyrirtækjum má sjá að hún er eins og við var að búast mest um stóru bankana en þar á eftir koma Straumur-Burðarás hf. og SPRON. Um aðra er mun minna fjallað en í þeim hópi eru Sparisjóður vélstjóra, Sparisjóður Hafnarfjarðar, Sparisjóður Kópavogs, Byr, Icebank hf. og Samband íslenskra sparisjóða. Hafa ber í huga að hér er verið að tala um fjölda tilvika þar sem minnst er á viðkomandi fjármálafyrirtæki, en ekki fjölda frétta eða greina. Í mörgum fréttum koma fleiri en eitt fjármálafyrirtæki við sögu og fjöldi tilvikanna því meiri en fjöldi frétta og greina.

Eins og sjá má sveiflast umfjöllunin um bankana nokkuð í takt á þann veg að þegar mikið er fjallað um einn er að jafnaði líka mikil umfjöllun um hina. Þetta verður jafnvel enn skýrara ef litið er á hlutfall frétta og greina um einstök fjármálafyrirtæki.

Stóru bankarnir þrír koma við sögu í um 83% frétta og greina um fjármálafyrirtæki. Um þá er fjallað reglulega og stöðugt en smærri fyrirtækin þegar sérstakt tilefni er til og umfjöllun um þau því sveiflukenndari. Í upphafi árs 2006 er lögregla að rannsaka sölu á stofnfé í Sparisjóði Hafnarfjarðar sem skýrir meiri umfjöllun um „Aðra“. Á 2. og 3. ársfjórðungi 2006 er umfjöllun um Straum-Burðarás nokkru meiri en endranær en þá voru átök og deilur í eigendahópnum og skipt um forstjóra.

Umfjöllunin um Glitni banka hf., Kaupþing banka hf. og Landsbanka Íslands hf. er hins vegar mjög stöðug. Að jafnaði kemur Glitnir við sögu í 30% frétta og greina um fjármálafyrirtæki, Kaupþing í 29% og Landsbanki í 26%.

Á öðrum ársfjórðungi 2007 eykst mjög umfjöllun um Glitni en þá voru deilur í eigendahópi bankans sem leiddu til breytinga á honum og skipt var um stjórn og forstjóra. Í byrjun árs 2008 eru talsvert fleiri fréttir og greinar um Kaupþing en hina tvo en umfjöllun um lánsfjárkreppu, hækkandi skuldatryggingarálag og versnandi stöðu bankanna virðist hafa mætt meira á Kaupþingi. Einnig var tilkynnt í ársbyrjun 2008 að beiðni Kaupþings um evruskráningu hefði verið hafnað og nokkru seinna hætti bankinn við kaupin á hollenska NIBC bankanum og var talsvert um þetta fjallað í öllum miðlum.

Fjöldi frétta og greina eftir miðlum

Í dagblöðunum birtust á athugunartímabilinu samtals 14.757 fréttir og greinar um fjármálafyrirtækin. Þær skiptust þannig að flestar, eða 4.800, birtust í Morgunblaðinu (32,5%), Fréttablaðið fylgdi á eftir með 4.316 (29%) og Viðskiptablaðið birti 3.648 (25%). Blaðið og arftaki þess 24 stundir birtu 1.257 (8,5%) og DV rak lestina með 736 fréttir og greinar (5%).

Hafa ber í huga að Morgunblaðið og Fréttablaðið koma út 7 daga vikunnar á þessu tímabili en Viðskiptablaðið 4 sinnum í viku. DV, Blaðið og 24 stundir fjölluðu ekki um reglulega um fjármál og viðskipti heldur einungis þegar ritstjórnum þeirra þótti tilefni til.

Af ljósvakamiðlum er umfjöllunin framan af tímabilinu mest hjá Fréttastofu Útvarps sem flytur nærri helming frétta ljósvakamiðla um fjármálafyrirtækin, næst flestar birtast í miðlum tengdum fréttastofu Stöðvar 2 (NFS, Stöð 2, Bylgjan) og minnst er umfjöllunin hjá Fréttastofu Sjónvarps. Hafa verður í huga við þennan samanburð að fréttatímarnir eru fleiri hjá Fréttastofu Útvarps en sjónvarpsstöðvunum og þeir eru fleiri hjá NFS/Stöð 2 á þessum tíma en hjá Fréttastofu Sjónvarps.

Haustið 2007 eykst mjög umfjöllunin á Stöð 2 sem skýrist af því að þá fá viðskiptafréttir sérstakt rými í hádegis- og kvöldfréttum stöðvarinnar.

Til að setja umfang umfjöllunar um fjármálafyrirtækin í samhengi má benda á samantekt Creditinfo þar sem greind er umfjöllun annars vegar um innflytjendur og hins vegar um erlent vinnuafl á árinu 2007.14 Samtals birtust 1.525 fréttir eða greinar þar sem fjallað var um innflytjendur eða erlent vinnuafl það ár í samanburði við 6.473 fréttir eða greinar um fjármálafyrirtæki. Munurinn er því ríflega fjórfaldur. Einnig má nefna til samanburðar að árið 2005 birtu Sjónvarpið, Stöð 2, Morgunblaðið og Fréttablaðið að jafnaði um 40 íþróttafréttir á dag.15 Umfjöllun fjölmiðla um fjármálafyrirtæki er þá einhvers staðar á milli þess að vera þriðjungur til helmingur af umfjöllun fjölmiðla um íþróttir.

Umfjöllun miðlanna um einstök fjármálafyrirtæki

Í skýrslum Creditinfo um árið 2006 er ekki tekið saman hversu mikið hver fjölmiðill fjallaði um hvert fyrirtæki. Það er hins vegar gert 2007 og 2008. Í töflu 1 má sjá hversu stór hluti heildarumfjöllunar um stóru bankana þrjá birtist í hverjum miðli fyrir sig. Áréttað skal að hér eru talin öll þau tilvik þar sem fjallað er um einstök fyrirtæki og þau eru fleiri en fréttir og greinar þar sem í mörgum þeirra er minnst á fleiri en eitt fyrirtæki.

Sterk eigendatengsl voru sem kunnugt er milli Landsbankans og Morgunblaðsins, Glitnis og Fréttablaðsins og Kaupþings og Viðskiptablaðsins.16 Nokkrar sveiflur eru í umfjöllun fjölmiðla um einstaka banka eftir ársfjórðungum en athygli vekur í ljósi umræðu um eigendaáhrif að það kemur aldrei fyrir að Morgunblaðið fjalli mest um Landsbankann af bönkunum þremur. Á seinni hluta árs 2007 fjallar Morgunblaðið meira um Landsbanka en Fréttablaðið og Viðskiptablaðið gera en blaðið fjallar þá einnig meira um hina stóru bankana. Á 2. og 3. ársfjórðungi 2007 eru nokkru fleiri greinar um Glitni en hina bankana í Fréttablaðinu, en aðeins einu sinni (1. ársfjórðungur 2007) eru þær fleiri en í hinum blöðunum og þá einni grein fleiri en í Viðskiptablaðinu. Tvisvar sinnum fjallar Viðskiptablaðið meira um Kaupþing en hina bankana en munurinn er lítill. Það kemur einnig tvisvar fyrir að Viðskiptablaðið fjallar meira um Kaupþing en hin blöðin gera en þar munar heldur ekki miklu. Með öðrum orðum er ekki hægt að sjá að prentmiðlarnir hafi fjallað meira um banka í eigu eigenda sinna en annarra. Stöð 2/Bylgjan fjallar heldur ekki meira um Glitni en aðra banka.

Ef umfjöllun miðlanna um einstaka banka er skoðuð sem hlutfall af heildarumfjöllun þeirra um stóru bankana þrjá sést að munurinn á þeim er mjög lítill, sérstaklega prentmiðlum. DV sker sig úr með hlutfallslega minni umfjöllun um Glitni en Kaupþing og Landsbanka. Munurinn á ljósvakamiðlunum er nokkuð meiri, en þar eru fréttirnar mun færri og því þarf minna til svo hlutföllin breytist.

Á mynd 6 er umfjöllun miðlanna um stóru bankana sýnd sem frávik viðkomandi fjölmiðils frá umfjöllun um Glitni og þar sést vel hvað umfangið er líkt hjá prentmiðlunum að DV undanskildu. Þannig má sem dæmi sjá að árið 2007 fjallar Fréttablaðið heldur minna um Kaupþing en Glitni og að sama ár fjallar Stöð 2 heldur meira um Kaupþing en Glitni. Þegar horft er á DV í samanburði við aðra prentmiðla þarf að hafa í huga að DV birtir mun færri fréttir um fjármálafyrirtæki en hinir prentmiðlarnir.

Jákvæðnistuðullinn eftir bönkum

Sé eingöngu miðað við þrjá stærstu bankana ásamt SPRON og Straumi-Burðarási mælist jákvæðnistuðullinn +0,74 (4.156 jákvæðar en 623 neikvæðar). Í eftirfarandi töflu má sjá fjölda tilvika með jákvæðri og neikvæðri umfjöllun um hvern af fimm stærstu bönkunum, innbyrðis hlutfall þar á milli og síðan jákvæðnistuðulinn fyrir hvern banka.

Glitnir skráðist með flest tilvik af jákvæðri umfjöllun og fjórðungi fleiri en Kaupþing, en að öðru leyti er vart hægt að segja að munurinn milli viðskiptabankanna sé áberandi mikill. Hins vegar lítur dæmið öðruvísi út þegar dreifing tilvika með neikvæðri umfjöllun er skoðuð. Svo sem sjá má voru mun færri neikvæðar fréttir og greinar um Landsbankann en hina viðskiptabankana tvo enda er jákvæðnistuðullinn töluvert hærri hjá Landsbankanum. Á móti hverri neikvæðri frétt eða grein um Landsbankann birtust 12,5 jákvæðar. Á móti hverri neikvæðri frétt eða grein um Kaupþing birtust tæplega 5 jákvæðar. Þetta er umtalsverður munur.

Jákvæðnistuðullinn eftir fjölmiðlum

Allir fjölmiðlarnir verða að teljast hafa verið nokkuð jákvæðir í umfjöllun sinni um fjármálafyrirtækin, en sumir þeirra jákvæðari en aðrir.

Þarna má segja að þrír stærstu prentmiðlarnir skeri sig úr í háum jákvæðnistuðli en að öðru leyti blasir við að Viðskiptablaðið var mun jákvæðara í garð fyrirtækjanna en aðrir fjölmiðlar. Það birti 19 jákvæðar fréttir eða greinar á móti hverri neikvæðri – og í tilviki Landsbankans voru í Viðskiptablaðinu 55 jákvæðar fréttir eða greinar á móti hverri neikvæðri. Á öllu tímabilinu eru einungis fjórar fréttir og greinar blaðsins neikvæðar fyrir ímynd Landsbankans að mati greinenda Creditinfo en yfir 30 í Morgunblaðinu og Fréttablaðinu. Á hinum enda skalans sést að DV er með sýnu lægsta jákvæðnistuðulinn eða tvær jákvæðar fréttir eða greinar á móti hverri neikvæðri. Athyglisvert er að einnig hjá DV sker Landsbankinn sig úr í samanburði við önnur fjármálafyrirtæki með miklu hærri jákvæðnistuðul.

Að DV slepptu blasir við að prentmiðlarnir voru mun jákvæðari yfirleitt í garð fjármálafyrirtækjanna en ljósvakamiðlarnir. Ekki er verulegur munur á jákvæðnistuðlinum hjá fréttastofum RÚV annars vegar og fréttastofu Stöðvar 2/NFS/Bylgjunnar hins vegar. Þessar fréttastofur voru með 3–5 jákvæðar fréttir um fjármálafyrirtækin á móti hverri neikvæðri. Rétt er að hafa í huga að prent- og ljósvakamiðlar eru ólíkir miðlar og það hefur væntanlega áhrif á jákvæðnistuðulinn. Prentmiðlar birta mun meira efni og líklegt að jákvæðar smáfréttir, t.d. af styrkjum fjármálafyrirtækjanna til ýmissa málefna, hafi átt greiðari aðgang að þeim en ljósvakamiðlum. Þá er áhersla DV af öðrum toga en hinna prentmiðlanna að því leyti að DV leggur meira upp úr heil- og hálfsíðuumfjöllun en smærri fréttum og greinum.

Einnig er rétt að hafa í huga að ekki kemur hér fram mismunandi framsetning fjölmiðlanna á fréttum og greinum. Jákvæð eða neikvæð frétt getur verið uppsláttarfrétt á útsíðu í einum fjölmiðli en eindálkafrétt á innsíðu í öðrum. Á þessu er augljós munur sem ekki er tekið á í þessari rannsókn.

Eigendur fjölmiðla voru sumir jafnframt eigendur eða stórir hluthafar í bönkunum. Ekki er hægt að sjá að þess gæti í umfjölluninni, með einni athyglisverðri undantekningu þó. Jákvæðnistuðullinn var hæstur gagnvart Landsbankanum í öllum miðlum nema Fréttablaðinu. Þar er stuðullinn hæstur gagnvart Glitni, en eigendur blaðsins voru sem kunnugt er stórir hluthafar í bankanum. Þennan mun er hins vegar ekki að sjá hjá Stöð 2, sem var í sömu eigu.

Eins og fram hefur komið er ekki teljandi munur á heildarfjölda frétta og greina um hvern banka sem töldust annaðhvort jákvæðar eða neikvæðar (Glitnir: 1.538, Landsbankinn: 1.269 og Kaupþing: 1.313). Sláandi munur er hins vegar milli bankanna á hlutfalli jákvæðra og neikvæðra frétta og greina þar sem Landsbankinn fær miklu betri meðferð en hinir bankarnir. Skýringar á því hvers vegna mun færri neikvæðar fréttir voru um Landsbankann geta verið ýmsar en það var ekki kannað í þessari greiningu.

Þróun jákvæðnistuðuls

Ef litið er yfir allt tímabilið, frá 2006 og fram til september 2008, sést að jákvæðnistuðullinn tók að lækka árið 2008. Eftirfarandi tafla sýnir heildartölur yfir jákvæðar og neikvæðar fréttir og greinar í Morgunblaðinu, Fréttablaðinu og Viðskiptablaðinu um stóru viðskiptabankana eftir árum:

Jákvæðar fréttir og greinar voru árið 2008 (fram að hruni fjármálakerfisins) ekki til þess að gera færri en árið 2006 (um 78 jákvæðar fréttir/greinar á mánuði). Jákvæðar fréttir voru hins vegar að jafnaði langflestar árið 2007 þegar góðærið var í hámarki. Hins vegar voru neikvæðar fréttir og greinar þrefalt fleiri 2008 en 2006. Tafla 6 rekur þá þróun nánar hvað þrjá stærstu bankana varðar.

Til samanburðar við jákvæða og neikvæða umfjöllun um fjármálastofnanir má aftur horfa til greiningar Creditinfo á umfjöllun um innflytjendur og erlent vinnuafl á árinu 2007. Það ár birtast 337 jákvæðar fréttir um innflytjendur en 321 neikvæð frétt. Jákvæðnistuðull fyrir þessa umfjöllun er 0,02 og endurspeglar þannig þá staðreynd að jákvæðar fréttir eru því sem næst jafn margar og neikvæðar. Um erlent vinnuafl birtast 126 jákvæðar fréttir en 246 neikvæðar og jákvæðnistuðullinn verður eftir því -0,32 í samræmi við að neikvæðar fréttir eru næstum tvöfalt fleiri en jákvæðar. Jákvæðni í umfjöllun allra fjölmiðla um þrjá stærstu bankana árið 2007 mældist 0,80 á móti 0,02 í umfjöllun um innflytjendur og -0,32 í umfjöllun um erlent vinnuafl.

Hins vegar má einnig horfa til þess að það er ekki bara hlutfallið milli jákvæðrar og neikvæðrar umfjöllunar sem skiptir máli heldur einnig fjöldi neikvæðra frétta einn og sér. Ef ekki er aðeins litið til þriggja stærstu bankanna heldur allra fjármálafyrirtækja sem við sögu koma í greiningarskýrslum Creditinfo má finna samtals 199 dæmi um neikvæða umfjöllun um fjármálafyrirtæki árið 2007. Í þeim samanburði er neikvæð umfjöllun um innflytjendur árið 2007 um 60% meiri og neikvæð umfjöllun um erlent vinnuafl um 24% meiri en neikvæð umfjöllun um banka og fjármálafyrirtæki.

Þróun jákvæðra og neikvæðra frétta og greina

Fjöldi frétta og greina um bankana var yfirhöfuð mestur á fyrsta ársfjórðungi hvers árs, einkum í janúar og febrúar. Á þessum tíma bárust fregnir af ársuppgjörum bankanna og öll árin (ársreikningsárin 2005–2007) voru Íslandsmetin slegin hvert af öðru. Fyrri tvö árin af þremur voru áberandi arðgreiðslu- og kaupaukafréttir vegna hluthafa og stjórnenda. Þessi tíðindi frá fyrirtækjunum voru ein helsta uppspretta jákvæðra frétta og greina fjölmiðlanna og ofan á þetta bættust fregnir af ársfjórðungsuppgjörum og yfirleitt bar hvergi skugga á.

Einnig komu reglulega fregnir af niðurstöðum mats- og greiningarfyrirtækja erlendis um stöðu og lánshæfi bankanna og lengstum voru það jákvæð tíðindi, jafnvel þótt t.d. skuldatryggingarálag bankanna hafi tekið stökk upp á við. Standard & Poor‘s, Moody‘s, Fitch, Merryll-Lynch, Citigroup, Morgan Stanley og fleiri slík fyrirtæki mátu bankana yfirleitt í hæstu hæðum fram að árinu 2008. Í sömu andrá má nefna jákvæða umfjöllun ýmissa fjölmiðla inn á milli; Euromoney, Forbes, Financial Times og Global Finance. Í maí 2008 fékk Glitnir viðurkenningu hjá Financial Times og Fitch verðlaunaði Landsbankann í sama mánuði. Í júní 2008 var Icesave-reikningurinn valinn besti netreikningurinn í Bretlandi, að sögn Viðskiptablaðsins. Jafnvel frammi fyrir hækkandi skuldatryggingarálagi og almennt vaxandi lausafjárkreppu fengu bankarnir yfirleitt góðar einkunnir og umsagnir erlendis frá, hjá sérfræðingum og fjölmiðlum, vel fram á árið 2008. Við það bætist að bankarnir stóðust álagspróf Fjármálaeftirlitsins, síðast í ágúst 2008, skömmu fyrir hrunið.

Þá voru fregnir af „útrás“ bankanna stöðugar og nokkuð jafnar yfir allt tímabilið, fjölmargar í hverjum ársfjórðungi og hið sama má segja um tíðar fregnir af alls kyns „góðgjörðum“ bankanna; styrkjum, framlögum, menningarviðburðum, íþróttasamningum og fleira.

Mynd 9 sýnir þróun jákvæðra og neikvæðra frétta og greina af þremur stærstu bönkunum yfir rannsóknartímabilið. Jákvæðar fréttir og greinar um Glitni eru flestar á fyrsta ársfjórðungi hvers árs en einnig á 3. ársfjórðungi 2007 og þá helst vegna góðs uppgjörs á fyrri helmingi ársins og vegna m.a. Glitnis-maraþonhlaupsins. Síðla árs 2007 og fram á 3. ársfjórðung 2008 fjölgar neikvæðum fréttum og greinum, en þeim fækkar aftur verulega fyrir hrunið síðari hluta september. Jákvæðar fréttir og greinar af Kaupþingi þróuðust með mjög svipuðum hætti og hjá Glitni, toppana er að finna á fyrstu ársfjórðungum áranna og á seinni hluta árs 2007. Fjöldi jákvæðra frétta og greina snarféll annan ársfjórðung 2008 en þeim fjölgaði aftur síðustu mánuðina fyrir hrunið. Jafnframt fór neikvæðum fréttum og greinum fjölgandi nema síðustu mánuðina fyrir hrunið, þá fækkaði þeim talsvert. Hér er þróunin svipuð hvað jákvæðar fréttir eða greinar varðar og hjá Glitni; mikil fækkun á öðrum og þriðja ársfjórðungi 2008. Neikvæðar fréttir og greinar voru hins vegar fáar allan tímann. Landsbankinn var allan tímann með fæstar neikvæðar fréttir eða greinar, nema síðasta ársfjórðunginn. Línuritið sýnir að neikvæðum fréttum og greinum tók smám saman að fjölga að einhverju marki frá fjórða ársfjórðungi 2007 en fram að því voru þær mjög fáar og þær sveifluðust með umfangi umfjöllunarinnar um bankana almennt; þeim fjölgaði yfirleitt í sömu ársfjórðungum og jákvæðum fréttum og greinum fjölgaði. Rof varð á þessari fylgni árið 2008.

===Þróun jákvæðra og neikvæðra frétta eftir mánuðum undir lokin=== Allt fram á síðustu vikur fyrir hrun bankakerfisins birtust fréttir og greinar í fjölmiðlum landsins með ýmist góðum fregnum af stöðu bankanna eða í það minnsta bjartsýni þrátt fyrir erfiðleika. En þegar komið var fram á árið 2008 tók að bera á efasemdum í fjölmiðlunum. Einkum á þetta við um 2. ársfjórðung (apríl til júní), þegar m.a. var greint frá fjöldauppsögnum hjá Glitni, miklu tapi FL Group, lokun banka Kaupþings á Flúðum, sagt frá afskriftum og minnkandi hagnaði, jafnvel tapi. Aftur á móti fækkaði fréttum og greinum um fjármálafyrirtækin nokkuð á 2. ársfjórðungi og styrkur efasemdaradda dvínaði yfir hásumarið. Raunar er þróun umfjöllunarinnar síðustu mánuðina fyrir hrunið mjög athyglisverð. Mynd 10 sýnir þróun jákvæðnistuðuls þriggja stærstu bankanna milli mánaða síðustu tvö árin. Á mynd 11 má einnig sjá þróun jákvæðnistuðuls en nú fyrir alla þrjá bankana sameiginlega.

Jákvæðnistuðullinn þróaðist með tiltölulega litlum sveiflum fram á haust 2007 en síðan með miklum sveiflum frá vori 2008. Frá þeim tíma fækkaði jákvæðum fréttum og greinum verulega og sú þróun hélt að mestu áfram yfir sumarið. Neikvæðum fréttum fjölgaði hægt og bítandi frá 3. ársfjórðungi 2007 en á 3. ársfjórðungi 2008, rétt fyrir hrun fjármálakerfisins, fækkaði þeim aftur (sjá mynd 9).

Raunar má segja að neikvæðar fréttir eða greinar hafi verið afar fáar á þriðja ársfjórðungnum, júlí til 28. september. Hvað Glitni varðar voru þær fyrst og fremst af vondri stöðu bankans í Noregi en hjá Kaupþingi einkum fréttir af því að Petter Sissener, sem áður stýrði starfsemi bankans í Noregi, hefði stefnt bankanum. Ekkert eitt mál einkenndi fáeinar neikvæðar fréttir og greinar um Landsbankann.

Fjöldi frétta

Samtals voru 3.637 fréttir greindar með þessum hætti eða um fimmti hluti af þeim fjölda atriða sem er í gagnasafni Creditinfo. Rétt er að hafa í huga að á bak við þann fjölda er lítið eitt víðari skilgreining en þó er góð samsvörun í því hvernig þær fréttir sem til skoðunar eru hér skiptast milli einstakra miðla og þess hvernig skiptingin var í greiningarskýrslum Creditinfo. Þannig koma svo dæmi sé tekið um 7,8% frétta sem lentu í gæðamatsúrtakinu frá fréttastofum RÚV en til samanburðar komu 6,7% frétta og greina í greiningarskýrslum Creditinfo frá fréttastofum RÚV.

Í úrtakinu eru heldur fleiri ljósvakafréttir en í skýrslum Creditinfo. Í úrtakinu koma 20% fréttanna úr ljósvakamiðlum en 80% úr prentmiðlum en sambærilegar tölur í greiningarskýrslum Creditinfo eru 18 og 82%. Líkt og þegar horft er á fjölda frétta og greina í skýrslum Creditinfo hækkar hlutfall frétta sem birtast í ljósvakamiðlum þegar á líður tímabilið. Þegar haft er í huga að Creditinfo greinir ekki bara fréttir heldur einnig annað efni svo sem forystugreinar má draga þá ályktun að úrtakið endurspegli með viðunandi hætti þýðið sem það er dregið úr.

Staðsetning frétta og tegund umfjöllunar

Staðsetning frétta gefur lesendum til kynna hversu mikla áherslu viðkomandi fjölmiðill vill leggja á það mál sem er til umfjöllunar. Röðun innan fréttatíma í ljósvakamiðlum felur þannig í sér vísbendingar um mikilvægi viðkomandi fréttar. Lengd frétta í ljósvakamiðlum er hins vegar ekki endilega vísbending um mikilvægi. Í prentmiðlum veitir staðsetning og umfang umfjöllunar lesendum vísbendingu um mikilvægi.

Þau gögn sem til skoðunar voru gáfu ekki færi á að meta með viðunandi hætti það vægi sem einstakar fréttir fengu í ljósvakamiðlum. Fyrir prentmiðlana var hins vegar unnt að flokka fréttir í tvennt eftir því hvar þær birtust. Annars vegar er þar um að ræða fréttir sem birtast á útsíðum eða eru burðarfréttir á innsíðum en í þann flokk falla samtals 38% frétta í prentmiðlum. Hins vegar er afgangurinn eða 62% sem eru almennar fréttir á innsíðum. Mynd 12 sýnir hvernig hlutfall burðar- og útsíðufrétta í prentmiðlum breytist milli mánaða og sveiflast á milli þess að vera tæp 24% og upp í að vera um 53% af öllum fréttum prentmiðla um banka og fjármálastofnanir.

Engin fylgni er milli hlutfalls burðarfrétta í tilteknum mánuði og þess hversu jákvæð umfjöllun mælist almennt um banka og fjármálastofnanir (fylgni milli j-stuðuls í mynd 11 og hlutfalls burðarfrétta). Ekki mælist heldur fylgni á milli fjölda neikvæðra frétta og þess hversu hátt hlutfall frétta í prentmiðlum eru burðarfréttir.

Fyrir bæði prent- og ljósvakamiðla var skráð af hvaða tegund umfjöllunin væri. Langstærstur hluti eða 86% eru almennar fréttir. Fréttaskýringar eru samtals tæp 8% af efninu en afgangurinn eru fréttatengd viðtöl (við einn aðila), innblaðsefni og tilvísunarfréttir á forsíðu. Þessi flokkun í fréttir og fréttaskýringar byggist á mati greinenda.

Hvort hlutfall burðarfrétta eða fréttaskýringa er hátt eða lágt er erfitt að dæma án þess að fyrir hendi sé samanburður við umfjöllun fjölmiðla um önnur svið samfélagsins. Ef hátt hlutfall frétta í prentmiðlum um banka er burðarfréttir gefur það lesendum vísbendingu um að viðfangsefnið sé mikilvægt og hið sama gildir ef fjölmiðlar birta margar fréttaskýringar um þetta málefni.

Um fréttaskýringar má hins vegar jafnframt segja að gagnrýnin umfjöllun fjölmiðla um bankakerfið sem slíkt hefði átt að koma fram þar. Með öðrum orðum má setja fram þá tilgátu að efasemdir um framtíðarstöðugleika íslenska bankakerfisins eða vangaveltur um mögulegan kerfislægan vanda hefðu komið fram sem umfjöllun sem flokkast hefði sem fréttaskýringar. Ef litið er á hlutfall fréttaskýringa eftir mánuðum þá sveiflast það frá því að vera tæp 16% í janúar 2006 og niður í að engin fréttaskýring lendir í úrtakinu í maí árið 2007. Ef aftur er hugað að því hvort fylgni sé milli hlutfalls fréttaskýringa í hverjum mánuði og þess hversu jákvæð eða neikvæð umfjöllun er um bankana almennt þá virðist raunin ekki vera sú. Þannig er hvorki fylgni milli hlutfalls fréttaskýringa og fjölda neikvæðra frétta í viðkomandi mánuði né hlutfalls fréttaskýringa og jákvæðni í umfjöllun (j-stuðull).

Hér er rétt að setja fyrirvara um að ekki má draga of víðtækar ályktanir af því að ekki mælist fylgni milli þess annars vegar hversu hátt hlutfall af umfjöllun prentmiðla telst vera burðarfréttir eða þess hversu hátt hlutfall af umfjöllun fjölmiðla eru fréttaskýringar og þess hins vegar hversu jákvæð umfjöllun fjölmiðlanna er í þeim mánuði. Þannig er á grundvelli þessa ekki hægt að draga þá ályktun að fjölmiðlar hafi verið jafn jákvæðir í garð banka og fjármálastofnana í burðarfréttum og fréttaskýringum og þeir voru í umfjöllun sinni almennt.

Fréttauppsprettur

Algengustu heimildir sem stuðst er við í fréttum eru viðtöl og fréttatilkynningar. Algengast er að aðeins sé tilgreind ein heimild en sú er raunin í 56% tilvika. Að meðaltali er stuðst við 1,3 ólíkar tegundir heimilda. Lítilsháttar munur er á fjölda heimilda milli miðla (F(7, 3529) = 10,23; p < 0,001) en skýra má um 2% af dreifingu í fjölda heimilda með vísan til ólíkra miðla. Þessi munur er fyrst og fremst milli ljósvakamiðla annars vegar og prentmiðla hins vegar en þeir fyrrnefndu eru að jafnaði líklegri til að notast við viðmælendur.

Í þeim fréttum prentmiðla sem flokkast sem burðarfréttir er að jafnaði notast við 1,5 ólíkar tegundir heimilda á móti 1,1 í innsíðufréttum. Í fréttaskýringum er að jafnaði byggt á 2,0 ólíkum tegundum heimilda á móti 1,3 í fréttum og öðru efni.

Ef litið er á þróun í fjölda ólíkra heimilda sem stuðst er við þá vex hann lítillega með tímanum (F(2, 3648) = 9,14; p < 0,001) og fer úr 1,3 árin 2006 og 2007 í 1,4 árið 2008. Ennfremur má nefna að fylgni er milli meðalfjölda ólíkra heimilda sem byggt er á og fjölda neikvæðra frétta (r = 0,22). Því fleiri ólíkar heimildir þeim mun fleiri neikvæðar fréttir.

Þegar litið var á þróun j-stuðuls eftir mánuðum hér að framan (sjá mynd 11) kom í ljós að stuðullinn mældist verulega lægri fyrir árið 2008 en árin 2006 og 2007. Ein möguleg ástæða þess er að jákvæðar fréttir komi oftar en ekki frá bönkunum sjálfum sem fréttatilkynningar til fjölmiðlanna. Þetta verður ekki prófað með beinum hætti þar sem mat á því hvort einstakar fréttir eru jákvæðar eða neikvæðar verður ekki tengt við upplýsingar um það á hvers konar heimildum er byggt í viðkomandi frétt. Hins vegar má kanna hvort jákvæðni mælist meiri í mánuðum þar sem mikill fjöldi frétta byggist á fréttatilkynningum. Sú er raunin (r = 0,25) og á þann hátt að því hærra sem það hlutfall frétta er sem byggist á fréttatilkynningum (eingöngu eða að hluta) þeim mun hærri mælist j-stuðull í viðkomandi mánuði. Þannig má skýra um 6% af dreifingu í j-stuðli milli mánaða með vísan til þess hversu hátt hlutfall frétta í viðkomandi mánuði byggist á fréttatilkynningum. Raunar er fylgnin þarna á milli að líkindum meiri því ef litið er framhjá maí og júní 2008 þegar jákvæðnin mældist miklu lægri en alla aðra mánuði sem til skoðunar eru má skýra 35% af dreifingu í j-stuðli með vísan til hlutfalls frétta sem byggjast á fréttatilkynningum.

Í 45% þeirra frétta sem lentu í úrtakinu koma viðmælendur við sögu og þá oftast aðeins einn. Viðmælendur koma misjafnlega mikið við sögu hjá einstökum miðlum. Almennt eru prentmiðlar ólíklegri til að vera með viðmælendur en ljósvakamiðlar. Ef litið er á hlut karla og kvenna sem viðmælenda er rætt við konur í 285 tilvikum eða samtals 17% af þeim fréttum þar sem viðmælendur koma við sögu. Nærvera karla er mun meiri en við þá er rætt í 1.515 tilvikum eða 92% allra frétta þar sem viðmælendur koma við sögu. Hlutfallstalan fer yfir 100 af því að í sumum tilvikum er rætt við karl og konu í sömu frétt.

Vinnubrögð fréttamanna

Meginmarkmið þessarar skráningar var eins og áður hefur komið fram að leggja mat á vinnubrögð við vinnslu frétta um banka og fjármálafyrirtæki. Þetta mat er unnið af aðilum sem bæði hafa menntun og reynslu á sviði blaða- og fréttamennsku. Einstaklingar í þessum hópi voru því sumir starfandi á fjölmiðlum á þeim tíma sem athugunin nær til. Þess var hins vegar gætt að enginn þessara aðila skoðaði fréttir miðla sem hann eða hún hafði starfað á eða tengdist með beinum hætti. Skoðun á einstaklingsbundnum mun milli matsmanna bendir til þess að hann sé óverulegur (F(4, 3595) = 2,64; p = 0,03217) og að aðeins um 0,3% af dreifingu í gæðamati frétta megi skýra með vísan til matsaðilanna sjálfra. Þegar ennfremur er tekið tillit til þess að einstakir matsaðilar mátu ekki fréttir miðla sem viðkomandi hafði tengsl við verður munur milli matsaðila ennþá minni.

Gæðamatið skiptist í tvennt. Annars vegar var metið hvort sjálfstæð efnisöflun væri mikil, nokkur, lítil eða engin. Í þessu sambandi var skoðað hvort unnið var eingöngu upp úr einni heimild, hvort leitað var eftir andstæðum sjónarmiðum (þar sem það átti við) og hvort leitað var álits sérfróðra (þar sem það átti við). Hins vegar var svo metið hvort greinandi umfjöllun væri mikil, nokkur, lítil eða engin. Í því sambandi var skoðað hvort fjallað væri um orsök og afleiðingar (af hverju/hvernig/hvað svo), hvort umfjöllunarefnið væri sett í samhengi, t.d. rakinn aðdragandi eða bakgrunnur eða notaður samanburður til að skýra málið. Ennfremur hvort heimilda væri getið og hvort reynt væri að meta áreiðanleika, trúverðugleika eða hagsmuni. Í 38% tilvika er niðurstaðan matsins sú að engin sjálfstæð efnisöflun hafi farið fram og í samtals 80% tilvika er sjálfstæð efnisöflun lítil eða engin. Samkvæmt þessu mati er engin greinandi umfjöllun í 53% tilvika.

Ef við tökum það tvennt sem stendur á bak við gæðamatið saman þá getum við búið til mælikvarða á vinnubrögð þar sem frétt fær núll ef engin sjálfstæð efnisöflun er til staðar og umfjöllunin er á engan hátt greinandi. Til að fá sex stig á þessum kvarða þarf sjálfstæð efnisöflun að vera mikil og greinandi umfjöllun sömuleiðis mikil. Á hinum endanum eru svo fréttir þar sem hvorki er sjálfstæð efnisöflun né greinandi umfjöllun. Þegar litið er á allar fréttir óháð því hvar þær birtust þá fá 35% allra frétta slíkt mat (engin sjálfstæð efnisöflun og engin greinandi umfjöllun). Hins vegar er umtalsverður munur á gæðamatinu annars vegar fyrir fréttir á innsíðum prentmiðla og hins vegar fréttir sem eru burðarfréttir eða útsíðufréttir í prentmiðlum eða fréttir í ljósvakamiðlum. Þannig eru 22% frétta í ljósvakamiðlum og 7% þeirra frétta sem eru burðarfréttir eða útsíðufréttir í prentmiðlum metnar svo að þar sé engin sjálfstæð efnisöflun og engin greinandi umfjöllun. Í þennan flokk falla hins vegar 57% innsíðufrétta í prentmiðlum.

Ef við notum áfram þetta gæðamat og skoðum þróun yfir tíma þá má sjá að eftir nokkra rispu í ársbyrjun 2006 lækkar mat fjölmiðlanna og er lægst í lok sumars það ár. Eftir það fer það að hækka. Meðaltalið er 1,5 árið 2007 en 1,7 árið 2008.

Gæðamat þeirra frétta í prentmiðlum sem flokkast sem burðarfréttir er að jafnaði nokkru hærra (um 2,5) en fyrir fréttir á innsíðum (um 0,74) (F(1, 2831) = 1444,39; p < 0,001). Fyrir prentmiðla má skýra um 34% af dreifingu í gæðamati frétta með vísan til þess munar sem er á burðarfréttum og fréttum á innsíðum. Á sama hátt er umtalsverður munur á gæðamati fréttaskýringa (um 3,64) og frétta almennt (um 1,35) (F(1, 3572) = 722,53; p < 0,001). Með vísan til þessarar flokkunar má skýra um 17% af dreifingu í gæðamati frétta.

Ekki verður prófað með beinum hætti hvort þær fréttir sem eru meira unnar og skora hátt á þeim mælikvarða sem hér hefur verið lagður á gæði eru almennt gagnrýnni í umfjöllun um banka og fjármálastofnanir. Hins vegar má eins og áður athuga hvort það gildi almennt að í þeim mánuðum þar sem gæðamat frétta er hátt sé umfjöllunin neikvæðari. Sé reiknuð fylgni milli j-stuðuls og gæðamats frétta fyrir einstaka mánuði á tímabilinu frá október 2006 og til september 2008 kemur í ljós að slík fylgni er til staðar (r = -0,38). Þannig er umfjöllun um bankana almennt neikvæðari í þeim mánuðum þar sem gæðamat frétta mælist hátt og má skýra um 15% af dreifingu í j-stuðli milli mánaða með vísan til meðalgæðamats frétta í viðkomandi mánuði. Ef aftur er litið framhjá maí og júní 2008 er þessi fylgni meiri og má þá skýra um 26% af dreifingu í j-stuðli með vísan til meðal gæðamats.