Ábyrgð, sekt, samábyrgð

Ábyrgð er margþætt og snúið hugtak. Til einföldunar má greina á milli þrenns konar ábyrgðar. Í fyrsta lagi er réttmætt að draga einstakling til ábyrgðar fyrir tilteknar afleiðingar sem rekja má til athafna hans eða athafnaleysis.

Meginskilyrðin sem þarf að uppfylla eru að einstaklingnum hafi verið sjálfrátt og hann hafi mátt vita hverjar afleiðingar athafnir hans eða athafnaleysi mundu hafa. Rannsókn á þessum þáttum getur skorið úr um sekt eða sakleysi viðkomandi, bæði í lagalegu og siðferðilegu tilliti. Þótt andvaraleysi og meðvirkni þorra almennings hafi átt sinn þátt í að skapa skilyrði fyrir því að þjóðfélagið þróaðist á þann veg sem það gerði, má ljóst vera að óbreyttir borgarar þessa lands hafa ekki gerst sekir um athafnir eða athafnaleysi sem tengja má beinlínis falli bankanna. Mál tiltekinna einstaklinga sem voru í lykilaðstöðu sem stjórnendur eða eigendur bankanna eru hins vegar í athugun hjá sérstökum saksóknara. Um sekt þeirra eða sakleysi verður skorið fyrir dómstólum. Siðferðilegt ámæli þeirra verður metið af almenningi í ljósi málavaxta.

Í öðru lagi er höfðað til ábyrgðar einstaklings í ljósi þeirrar stöðu sem hann gegnir eða hlutverks sem hann hefur. Spurning um ábyrgð snýst þá um það hversu vel eða illa viðkomandi hefur gegnt þeim skyldum sem fylgja stöðu hans eða hlutverki og hvort hann hefur staðið undir þeim væntingum sem réttmætt er að gera til hans í ljósi þeirra. Umræðan um ábyrgð í þessari skýrslu vinnuhóps um siðferði og starfshætti hefur snúist að miklu leyti um þessa hlutverkabundnu ábyrgð. Spurt hefur verið hvort bankastjórnendur, regluverðir, endurskoðendur, eftirlitsaðilar, embættismenn, stjórnmálamenn og fjölmiðlamenn hafi rækt eða vanrækt þær skyldur sem fylgja hlutverkum þeirra. Hér þarf ekki að vera bein tenging við tiltekna athöfn eða athafnaleysi heldur nægir í sumum tilvikum að vísa til þess að stjórnandi eða ráðherra eigi að sjá til þess að hlutirnir gangi eðlilega fyrir sig á tilteknu sviði – þeir eru „á hans vakt“, eins og sagt er. Það liggur í hlutarins eðli að óbreyttir borgarar – allur almenningur – gegna engum hlutverkum sem koma sérstaklega til skoðunar þegar leitað er svara við því hverjir beri ábyrgð á hruni bankanna og tengdum efnahagsáföllum.

Hvað er þá átt við þegar sagt er að „við berum öll ábyrgð á því sem gerðist“? Ein leið til að átta sig á þessari hugsun er að skoða þriðju hugmyndina um ábyrgð, félagslega samábyrgð. Hér er horft til þess hvernig einstaklingar og hópar hafa stuðlað að því að viðhalda hugsunarhætti, hegðunarmynstri og verðmætamati sem býr í haginn fyrir tiltekna starfsemi. Dæmi sem stundum er tekið til að varpa ljósi á þetta er þegar borgarar vestrænna neyslusamfélaga kaupa fatnað sem er framleiddur í fátæku ríki af fólki, oft á barnsaldri, sem býr við illan aðbúnað og smánarlaun.1005 Beint og óbeint njótum við góðs af vinnu þessara einstaklinga og stuðlum að gróða stórfyrirtækja sem notfæra sér neyð þeirra um leið og þau gera þeim kleift að sjá fjölskyldum sínum farborða. Hér er á ferð kerfisbundið ranglæti þar sem erfitt er að benda á einstaklingsábyrgð en langflestir stuðla þó að með því að njóta góðs af því með einum eða öðrum hætti.

Má yfirfæra þessa hugsun með einhverjum hætti á íslensku þjóðina í aðdraganda bankahrunsins? Vitaskuld eru aðstæðurnar gjörólíkar. Öfugt við dæmið um arðrænda fólkið í saumastofum stórfyrirtækjanna er það að miklu leyti sama fólkið sem naut góðs af „góðærinu“ og beið skaða af hruninu. Hafa má að minnsta kosti tvennt til marks um samábyrgð íslensks almennings á þeim efnahagsáföllum sem hér hafa orðið. Í fyrra lagi það að Ísland er sjálfstætt lýðræðisríki og í lýðræðisríkjum bera borgararnir ábyrgð á réttilega kjörnum stjórnvöldum.1006 Bankarnir voru til að mynda einkavæddir, létt var á regluverkinu sem átti að veita þeim aðhald og kynt undir þenslu og vexti með margvíslegum efnahagsaðgerðum – allt var þetta gert í lýðræðislegu umboði almennra kjósenda. Stefnan fór ekki leynt og sá stjórnmálaflokkur sem leiddi þessar breytingar á íslensku fjármálaumhverfi naut mikils fylgis kjósenda. Eins og fram kemur í Viðauka II sem fylgir þessari skýrslu, sýndi til að mynda Gallup-könnun frá 2005 að 86% þjóðarinnar töldu að útrásin væri góð fyrir íslenskt atvinnulíf. Það segir sína sögu að 74% kjósenda Vinstri grænna, sem voru þó neikvæðastir þeirra sem svöruðu könnuninni, töldu að útrásin væri góð fyrir íslenskt atvinnulíf og einungis 7% þeirra álitu að útrásin væri beinlínis „slæm“ fyrir íslenskt atvinnulíf.1007

Skýrt dæmi um að almenningur er dreginn til ábyrgðar fyrir ákvarðanir eða vanrækslu stjórnvalda eru kröfurnar á íslenska ríkið vegna Icesaveinnlánsreikninga Landsbankans í Bretlandi og Hollandi. Þar standa íslenskir ríkisborgarar frammi fyrir því að þurfa að endurgreiða breskum og hollenskum skattgreiðendum hluta þeirra fjármuna sem þarlend yfirvöld reiddu af hendi til þess að tryggja innstæður borgara sinna. Um er að ræða sparifé í banka sem var í eigu Íslendinga og átti að meginstefnu til að lúta eftirliti íslenska Fjármálaeftirlitsins, þótt gistiríkin hafi líka haft skyldur í því tilliti. Eins og fram hefur komið höfðu íslenskir ráðamenn oft gefið í skyn að ríkið mundi standa að baki íslensku bönkunum. Einnig hefur komið fram að íslenska Fjármálaeftirlitið studdi ekki nægilega viðleitni breskra og hollenskra yfirvalda til þess að takmarka vöxt innlánsreikninganna. Þegar bankarnir féllu gekkst íslenska ríkið í ábyrgð fyrir allar sparifjárinnstæður í Landsbankanum hérlendis, en ekki fyrir sparifjáreigendur í erlendum útibúum og mismunaði þannig fólki. Það gerði íslenska ríkið vitaskuld í þröngri stöðu til að varðveita efnahag landsins og koma í veg fyrir óeirðir þegar allt var komið í óefni. Það er sanngjörn krafa að gengið sé úr skugga um hver réttarstaðan er í málinu en niðurstaða hennar mundi ekki svara spurningunni um siðferðilega ábyrgð sem fylgir því að taka afleiðingum orða, verka eða vanrækslu lýðræðislega kjörinna stjórnvalda.1008 Það er síðan flókið úrlausnarefni nákvæmlega hvað sú ábyrgð felur í sér í þessu tiltekna máli.

Ætli þjóðin að draga uppbyggilega lærdóma af því sem gerst hefur er mikilvægt að hún horfist í augu við afleiðingar af framferði íslenskra bankamanna og vanrækslu stjórnvalda en leggist ekki í afneitun og sjálfsréttlætingu. Leiða má rök að því að eins konar ranghverfa hinnar útbelgdu sjálfsmyndar Íslendinga sem fram kom í ímyndarskýrslu forsætisráðuneytisins og fleiri skyldum plöggum hafi birst í eftirmálum hrunsins sem sú afstaða að vinaþjóðir okkar hafi brugðist. Slík fórnarlambshugsun er ógagnleg og hún felur í sér óraunsæja og skaðlega afstöðu til annarra þjóða.1009 Íslendingar geta í auðmýkt beðist vægðar vegna þess hversu erfið greiðslubyrðin geti orðið þeim. Við getum vonast eftir skilningi lánardrottnanna og að þeir deili byrðunum meira með okkur vegna þess að innlánsreikningarnir áttu að lúta eftirliti bæði heimalands og gistiríkis. Það virðist óneitanlega vera ranglátt að greiðslur vegna Icesave-innstæðu í erlendum úbibúum falli á íslensku þjóðina vegna þess að fólk var sennilega almennt í þeirri trú að bankar í einkaeigu gætu ekki verið og ættu ekki að vera á ábyrgð almennings. Það er skýlaust réttlætismál að eignir bankanna og eigenda þeirra gangi fyrst upp í skuldir sem stofnað var til vegna falls þeirra. Eftir stendur þó að það getur sumpart verið villandi að tala um einkavæðingu bankanna; hún færði óneitanlega valdið í hendur eigenda og stjórnenda en ábyrgðin hvíldi áfram að stórum hluta á herðum almennings.

Sú siðferðilega ábyrgð sem hér um ræðir er aftursýn, ef svo má segja. Hún hvílir á okkur sem borgurum vegna ákvarðana og vanrækslu lýðræðislega kjörinna stjórnvalda í fortíðinni. Þessi ábyrgð er því bundin hlutverki okkar eða stöðu sem ríkisborgara. En lýðræðisleg ábyrgð borgaranna felst líka í margvíslegum öðrum þáttum sem varða viðhald lýðræðislegra stjórnarhátta og menningar.1010 Það geta þeir meðal annars gert með því að temja sér upplýsta pólitíska skoðanamyndun. Hér kemur aftur að mikilvægi sjálfstæðra og faglegra fjölmiðla í lýðræðisþjóðfélagi. „Fjölmiðlar eiga og að fylgjast með framgöngu stjórnvalda og leitast við [að] gera hana sem opnasta og útskýra fyrir borgurunum hvernig og hvers vegna stjórnvöld taka tilteknar ákvarðanir. Þannig gefst tækifæri til upplýstrar umræðu.“1011 Almennt má raunar segja að því meir sem embættismenn, stjórnmálamenn, fjölmiðlamenn og fagmenn vanrækja skyldur sínar gagnvart almenningi, því veikari eru forsendur óbreyttra borgara til að axla ábyrgð sína í lýðræðissamfélagi. Bregðist einstaklingarnir, miðlarnir og stjórnkerfin, sem eru nauðsynleg til að lýðræðissamfélagið virki, er almenningur varnarlaus.

Af þessari ástæðu er sanngjarnara, auk þess sem það er gagnlegra, að horfa fram frekar en aftur þegar rætt er um sameiginlega ábyrgð þjóðarinnar með tilliti til bankahrunsins. Með því er átt við að ábyrgð almennings felist einkum í því að draga víðtæka lærdóma af því sem gerðist, kynna sér staðreyndir málsins og ræða þær málefnalega. Með því móti getur þjóðin axlað þá ábyrgð að byggja upp öflugra samfélag sem dregur úr hættu á því að viðlíka atburðir geti gerst aftur í íslensku samfélagi. Sem þjóð vorum við óundirbúin að axla þá ábyrgð að verða slíkir gerendur á alþjóðafjármálamarkaði sem fylgdi útrásinni. Það er hluti af lýðræðislegu þroskaferli samfélagsins að takast á við afleiðingar þessa af einurð og í því verkefni má enginn skorast undan þótt hann telji sig saklausan af atburðunum.

Í öðru lagi má hafa það til marks um samábyrgð íslensks almennings á þeim efnahagsáföllum, sem hér urðu, að mjög stór hópur fólks naut góðs af þeim efnahagsáhrifum sem vöxtur bankanna hafði á samfélagið. Hér þarf að slá þrjá mikilvæga varnagla. Í fyrsta lagi þann að erfitt er að alhæfa um þjóðir; til að mynda hafa verið færð rök fyrir því að þróun lífskjara frá 1995 hafi einkennst af því að tekjuójöfnuður stórjókst. Stærstu áhrifaþættirnir voru annars vegar auknar fjármagnstekjur hinna tekjuhærri og hins vegar minnkandi jöfnunaráhrif skattkerfisins.1012 Auk þess komu í fyrsta sinn ofurlaun að bandarískri fyrirmynd til sögunnar á Íslandi. „Góðæri þessara ára var því mjög misskipt, ólíkt því sem var á fyrri góðærisskeiðum lýðveldistímans.“1013

Annar varnaglinn er sá að almenningur fylgdi oft ráðum bankanna og eins og fram hefur komið (til dæmis í kafla I.4 hér að framan) tók ráðgjöf þeirra oft meira mið af sérhagsmunum bankanna og starfsmanna þeirra en hagsmunum almennings sem hafði ekki áttað sig á þeim umbreytingum sem urðu í bankakerfinu. Þriðji varnaglinn varðar það að þegar sagt er að fólk hafi notið góðs af efnahagsástandinu er átt við efnisleg gæði; þótt mjög margir hafi haft aukin tækifæri til neyslu og umsvifa nýtti fólk sér þau vitanlega í mismiklum mæli. Tölfræði getur gefið mikilvægar upplýsingar um hegðun hópa, en hún segir ekkert um einstaklinga, eins og sumir hafa minnt eftirminnilega á.

Neyslusamfélagið

Ingjaldi Hannibalssyni, deildarforseta viðskiptafræðideildar Háskóla Íslands, þykir eftirtektarverðast við aðdraganda bankahrunsins hvernig tókst „að dáleiða þjóðina“, eins og hann orðar það. Íslendingar höfðu búið við mikið regluverk og takmarkanir í viðskiptum, en þegar losað var um þetta með inngöngunni í EES varð gríðarlegt viðskiptafrelsi og nánast bannað að tala um eftirlit. Eftir „rússneska einkavæðingu bankanna“, eins og Ingjaldur orðar það, jukust mjög fjárfestingar. Þjóðin horfði dolfallin á þetta og smám saman fóru allir að græða á stöðunni, gengið var lágt, kaupmáttur jókst, útlendingar leystu Íslendinga af hólmi í lágt metnum þjónustustörfum og allur almenningur fékk greiðan aðgang að lánsfé. Í þessu ástandi, segir Ingjaldur, hafi enginn viljað heyra gagnrýni.1014 Þetta eru þekkt einkenni sem fylgja efnahagsbólum hvarvetna og eru jafnframt til marks um hjarðhegðun sem rædd er ítarlega í Viðauka II sem fylgir þessari skýrslu.

Íslendingar hafa löngum verið skuldaglaðir en ljóst er að skuldir heimilanna og einkaneysla jukust hratt á árunum í aðdraganda bankahrunsins: „Mikið stökk verður í skuldum heimilanna til bankakerfisins uppúr árunum 2003 og 2005 sem skýrist aðallega af innkomu bankanna á húsnæðislánamarkaðinn. Engu að síður er ljóst að skuldsetningin hefur aukist hröðum skrefum, líka utan hins hefðbundna bankakerfis.“1015 Skuldirnar eru aðallega til komnar vegna aukinna kaupa á varanlegum neysluvörum, svo sem húsgögnum og heimilisbúnaði, vegna ferðalaga og ýmiss konar þjónustu. „Hlutfall húsnæðis, hita og rafmagns stendur nánast í stað, er 25,7% en var 25,6% af heildarútgjöldunum. Hlutur ferða og flutninga jókst úr 16,4% í 17,2%, aðallega vegna aukins innflutnings á nýjum bílum.“1016 Athygli vekur að fólksbílaeign landsmanna eykst á fimm ára tímabili úr 560,6 árið 2002 í 662,2 fólksbíla á hverja þúsund íbúa árið 2007.1017 „Hlutfall heimila sem ekki á bíl hefur lækkað frá árinu 2006. Árið 2005 voru um 11% heimila bíllaus, um 13% árið 2006 en tæp 9% árið 2007. Af þeim heimilum sem eiga bíl virðist þeim fjölga sem eiga fleiri en einn. Tæp 28% heimila eiga tvo bíla eða fleiri árið 2005 en þau voru um 30% árið 2006 og tæp 32% árið 2007.“1018 Sé miðað við fólksfjölda keppa Íslendingar um heimsmet í bílaeign.

Helstu ályktanir sem má draga af svona tölum er að Íslendingar hafa aukið neyslu sína umtalsvert á árunum í aðdraganda bankahrunsins. Þessi auknu efnislegu gæði stórs hluta Íslendinga hafa að verulegu leyti verið fjármögnuð með lánsfé. Í nýlegri skýrslu Félagsvísindastofnunar og Hagfræðistofnunar við Háskóla Íslands segir um þetta atriði: „Því mætti kenna „útrásartímann“ svokallaða að einhverju leyti við óráðsíu [frekar] en raunverulega hagsæld, enda geldur íslenska þjóðin nú fyrir þróun undanfarinna ára með viðamiklum bakreikningum. Með því er ekki átt við að „þjóðin“ í heild sinni beri ábyrgð á því hvernig fór, en aukin skuldsetning sumra fyrirtækja og heimila var þó óneitanlega hluti sögunnar og hefur gert afleiðingar bankahrunsins þungbærari fyrir almenning en þær hefðu þurft að vera.“1019

Hin mikla einkaneysla og skuldsetning heimila helst í hendur við hugmyndafræði eftirlitsleysisins sem rædd var hér að framan, en hún setti hugmyndina um hinn fullvalda neytanda í öndvegi og fól í sér stefnu um að draga sem mest úr opinberum afskiptum af neyslu einstaklinganna. „Hversu djúpt hinn nýi hugsunarháttur markaðshyggjunnar risti meðal almennings er erfitt að meta, en hitt er ljóst að Íslendingar breiddu út faðminn mót neysluþjóðfélaginu og urðu meðal neyslufrekustu þjóða í Evrópu hvort sem horft er til nýjungagirni almennings, fjármuna sem varið er til einkaneyslu eða magns og fjölbreytni þess neysluvarnings sem fluttur var inn í landið.“1020 Þessi neyslufögnuður Íslendinga náði líkast til hámarki á árunum í aðdraganda falls bankanna.

Neysla er flókið samspil af ytri skilyrðum eða umhverfisþáttum sem hvetja til aukinnar neyslu og ákvarðana einstaklinga sem móta sinn eigin lífsmáta um leið og þeir máta hann við aðra. Einkaneysla er drifin af margvíslegum öflum og hún hefur órjúfanleg tengsl við vinnu og hagvöxt sem við höfum vanist á að sjá sem forsendu góðra lífskjara, ef ekki sjálfrar lífshamingjunnar.1021 Hins vegar benda nýlegar rannsóknir félagsfræðinga, hagfræðinga og sálfræðinga til að lífsánægja haldist ekki í hendur við hagsældina nema upp að vissu marki og eftir það geti fylgifiskar hagvaxtar ógnað velferð fólks.1022 Frá því að mælingar hófust hérlendis árið 1984 hefur lífsánægja þjóðarinnar staðið í stað á meðan meðallífsánægja flestra OECD-þjóða hefur farið vaxandi. Samt sem áður jókst hagvöxtur Íslendinga umfram meðalhagvöxt OECD-ríkjanna.1023

Tveir íslenskir læknar vörpuðu eftirfarandi spurningum fram á læknadögum 2005: „Hagvöxtur er ein meginforsenda hagsældar og víst hefur hagvöxtur verið mikill á Íslandi síðustu áratugi. En aukinn hagvöxtur hefur sínar dökku hliðar. Hann er streituvaldandi því forsenda hagvaxtar er síaukin framlegð einstaklinganna sem starfa í hagkerfinu. Samkvæmt skýrslu Evrópusambandsins1024 segjast um 60% vinnufærra manna þurfa að vinna mjög hratt og eftir knöppum tímaáætlunum og í breskri skýrslu er bent á að um 20% vinnufærra manna telja starf sitt vera mjög eða afar streituvaldandi. 1025 Hvers vegna fjölgar fóstureyðingum og lögskilnuðum? Er eðlilegt að 6,3% leikskólabarna þurfi sérstakan stuðning, að 20% grunnskólabarna þurfi sérkennslu vegna náms- og hegðunarvandamála og að um 20% barna og unglinga búi við geðraskanir og taki mörg hver geðlyf? Af hverju hefur lyfjanotkun Íslendinga aukist svo mjög sem og notkun náttúrulyfja? Af hverju nota aldraðir Íslendingar í heimaþjónustu svona mikið af geðlyfjum? Af hverju hafa heimsóknir til sjúkraþjálfa og til óhefðbundinna meðferðaraðila stóraukist? Af hverju hafa komur á bráðamóttöku í Fossvogi vegna sjálfsvígstilrauna nær þrefaldast á fimm árum? Af hverju fjölgar öryrkjum svo mikið?“1026 Þetta eru stórar og mikilvægar spurningar sem engin einhlít svör eru við. En læknarnir minna okkur á að í miðri hagsældinni eru erfiðleikar sem rekja má að einhverju leyti til þess að fólk hefur ekki tíma fyrir samveru vegna þess hve vinnan fyrir efnislegum gæðum er tímafrek. Nýleg íslensk könnun bendir raunar til að börnum og unglingum líði betur nú en á góðæristímanum. „Við virðumst hafa náð að halda vel utan um krakkana okkar, foreldrar verja meiri tíma með börnunum, færri börnum líður illa og færri eru einmana, svefnvana og óörugg,“ segir Margrét Lilja Guðmundsdóttir, annar skýrsluhöfundanna. 1027 Þegar Íslendingar svara spurningalistum er ekki að sjá að þeir aðhyllist þá efnishyggju sem lífsmáti þeirra ber vitni. Í skýrslunni „Ísland 2009“ er lagt út af þessu: „Stofnanir samfélagsins hafa rík áhrif á hegðun fólks með því að búa til hvatakerfi og samfélagsleg viðmið. Rannsóknir hafa sýnt að þegar ósamræmi er á milli eigin gilda og gilda þess samfélags sem maður býr í myndist spenna sem kann að vera streituvaldandi. Ef áherslur stjórnvalda eru á að umbuna þeim sem eignast mesta peninga er kominn hvati fyrir þegnana að gera einmitt það, þó það gangi þvert á þau lífsgildi sem fólk vill hafa í hávegum.“1028

Markaðshyggja

Færa má rök fyrir því að afdrifaríkasta breytingin sem varð á íslensku samfélagi fyrir fjárhagslega hvata og samfélagsleg viðmið hafi verið þegar fiskveiðiheimildir voru gerðar að vöru á frjálsum markaði. Með því var klippt á tengslin milli vinnu og verðmætasköpunar; menn gátu nú orðið auðugir „af því einu að uppfylla umdeilanleg skilyrði fyrir upphaflegri kvótaúthlutun, án þess að stunda útgerð“.1029 Það er táknrænt fyrir þessa tíma þegar sáðmaðurinn, sem var í merki Búnaðarbankans, vék fyrir nýju merki Kaupþings, eins konar teningi með punktum og priki sem geta fallið eftir því hvernig lukkuhjólið snýst. Það markverðasta við þessi táknskipti er að þau sýna skýrt að tengslin á milli vinnu og verðmætasköpunar eru rofin. Uppskeran fer ekki eftir því hvernig menn sá, heldur eftir því hvernig gengið veltist á verðbréfamörkuðunum.

Þessi félagslegu umskipti kölluðu fram eins konar siðbreytingu í íslensku samfélagi og ný viðhorf gagnvart auðsöfnun og meðferð fjár skutu rótum. Jesper Rangvid, sérfræðingur við fjármálastofnun Copenhagen Business School, telur næsta víst að danskur almenningur hefði ekki liðið bankamönnum þann lífsmáta sem hann varð vitni að á Íslandi (hann kennir reglulega við Háskólann í Reykjavík), svo sem einkaþotur, lúxusveislur, stórstjörnur að skemmta í boðum og þess háttar (sbr. umfjöllun í kafla I.4).1030 Ef til vill er smæð samfélagsins ein ástæða þess að viðnámið gegn þessu var ekki meira en raun ber vitni. Tiltölulega stór hluti þjóðarinnar eygði möguleika á að eignast hlutdeild í auðsöfnuninni og meðfylgjandi gjálífi. Í skýrslu Huldu Þórisdóttur um aðdraganda og orsakir efnahagshrunsins af sjónarhóli kenninga og rannsókna í félagslegri sálfræði kemur til dæmis fram að sprenging varð í aðsókn að viðskipta- og markaðsfræðinámi á Íslandi. Þar kemur fram að „árið 1998 voru 872 nemendur skráðir í grunnnám í viðskipta- og markaðsfræði við íslenska háskóla og 31 í nám á meistarastigi. Tíu árum síðar, árið 2008, var fjöldinn orðinn 1843 í grunnnámi og 1033 í meistaranámi. Aukningin í viðskipta- og markaðsfræði var því 111% í grunnnámi og 3232% í meistaranámi! Aukningin í meistaranámi er að stórum hluta komin til vegna þess að árið 2002 hófst skipulagt nám í viðskiptastjórnun (MBA nám).“1031

Auk þess er athyglisvert að ofurlaunin og sá lífsmáti sem þeim fylgdi voru helst gagnrýnd frá tiltölulega þröngu siðferðilegu eða „mórölsku“ sjónarhorni. Þannig var gjarnan talað um græðgi útrásarvíkinga eða græðgisvæðingu viðskiptalífsins án þess að þessi fyrirbæri væru skoðuð í stærra þjóðfélagslegu og menningarlegu samhengi: „Það hefur sýnt sig að hjarðhegðunin á verðbréfamarkaðinum getur leitt fólk út í tóma vitleysu og að vitleysan getur undið upp á sig þangað til eitthvað verður til þess að fólk nær áttum á ný.“ Hjarðhegðunin er sögð birtast í því að fólk afsaki sig með því að „allir séu að gera þetta“.1032 Þótt ekki megi vanmeta þátt lastanna í fari einstaklinga er villandi að slíta þá úr samhengi við þá samfélagslegu hvata og viðmið sem ala á þeim.

En hvernig má tengja þessa umræðu við spurninguna um ábyrgð borgaranna í aðdraganda bankahrunsins? Aftur er gagnlegra að líta fram á veginn en um öxl þegar spurt er um ábyrgð þjóðarinnar í þessu tilliti. Þegar einstaklingar lenda í lífskreppu veitir það þeim oft tækifæri til að taka gildismat sitt til endurskoðunar og breyta um lífsmáta. Þetta er mun flóknara þegar hópar eiga í hlut, hvað þá heil þjóð sem stendur frammi fyrir því verkefni að endurmeta ríkjandi lífsmáta og gildismat. Aðalatriðið er að þegar horft er til þjóðarinnar frá þessu sjónarhorni þarf bæði að taka mið af því að hún er samsett af einstaklingum, sem hver um sig tekur ákvarðanir um sitt líf, og að hún býr í samfélagi sem setur breytni einstaklinga ramma sem felur í sér hvata og viðmið sem móta hegðunina. Það er því ekki nægilegt að einstaklingar taki sig á, ef svo má segja; samfélagið og menningin þurfa að taka breytingum og það er ekki átaksverkefni heldur langtímaræktun.

Í þeirri ræktun hafa pólitísk viðhorf mikil áhrif. Sú hugmyndafræði sem lýst var hér að framan og felur í sér andúð á ríkinu og sameiginlegum gæðum borgaranna en upphefur einstaklingsframtakið mótar ekki bara samfélagið heldur ræktar jafnframt sérhyggjuna í fari borgaranna. Menningin öll verður lögð undir mælistiku markaðarins: „Markaðshyggjan vill kenna okkur að líta á öll samskipti okkar sem viðskipti þar sem við verslum með öll hugsanleg gæði […]. Markaðshyggjan boðar að á þessum grunni skulum við byggja allt upp eða réttara sagt endurbyggja samfélagið allt. Við eigum að endurskoða allar stofnanir, öll lög og reglur, alla umgjörð og innviði þjóðfélagsins á grundvelli þess sjónarmiðs að hver einstaklingur lifi, hugsi og starfi fyrst og fremst í því skyni að tryggja hagsmuni sína í samskiptum við aðra.“1033

Meginannmarki markaðshyggjunnar er að hún flytur hugsunarhátt og viðmið, sem eiga vel við á sumum sviðum, yfir á svið þar sem þau eiga ekki við og grafa undan gildum og viðmiðum sem eru nauðsynleg til að starfsemi á viðkomandi sviði virki eðlilega. Hér á undan var minnst á togstreitu viðskipta og vísinda og um nauðsyn þess að hamla hagsmunaárekstrum fræðimanna sem eiga öðru fremur að hafa það sem sannara reynist. Því er stundum haldið fram að markaðurinn sé hlutlaus; en hann felur í sér siðferðileg viðmið og ýtir til hliðar gildum og hugmyndum sem ekki falla eins vel að hvatakerfum markaðarins. Færð hafa verið rök fyrir því að markaðsviðmið í skólakerfinu, svo dæmi sé tekið, grafi undan mikilvægum gildum og feli í sér hvata til að kaupa sig undan viðteknum siðferðilegum kröfum.1034

Viðskiptavæðing menningarlífsins

Höfundur „Reykjavíkurbréfs“ skrifaði haustið 2007: „Mikill hagnaður bankanna hefur sett svip sinn á þjóðlífið og er hlutur þeirra mikill. Það er t.d. erfitt að sjá, hvernig hið gróskumikla menningarlíf þjóðarinnar gæti þrifizt ef ekki kæmi til öflugur fjárhagslegur stuðningur íslenzku bankanna. Og raunar á það við um fleiri svið.“1035 Þetta viðhorf sýnir vel afstöðuna gagnvart stuðningi bankanna við menningarlífið á veltuárunum fyrir hrun. Eins og fram hefur komið (í kafla I.3), var sá skilningur einkum lagður í hugtakið „samfélagsleg ábyrgð“ af hálfu forsvarsmanna bankanna að þeir styddu fjárhagslega við frjáls félagasamtök, góðgerðafélög og margvíslega menningarstarfsemi í landinu. Í nýlegri meistararitgerð, þar sem stuðningur Landsbankans við menningarlífið er skoðaður, kemur fram að þessar styrkveitingar til félagasamtaka og menningarstofnana voru liður í markvissri markaðssetningu sem var ætlað að bæta ímynd bankans og skapa honum viðskiptavild.1036

Það er hvað athyglisverðast í þessari rannsókn hve mörkin á milli einkageirans og opinbera geirans geta auðveldlega máðst út á Íslandi. Þar segir til dæmis frá því að 45 ára brúðkaupsveisla Björgólfs Guðmundssonar og Þóru Hallgrímsson hafi verið haldin í Þjóðleikhúsinu þar sem sett var upp leiksýning um ævi þeirra hjóna á stóra sviðinu.1037 Annað dæmi sem áður var nefnt (í kafla I.3) er um að Portus hf., sem var í eigu Landsbankans og Nýsis hf., en Björgólfur var stjórnarformaður þess, fékk sérleyfi til að byggja, eiga og reka tónlistarhús og ráðstefnumiðstöð í Reykjavík. Í auglýsingu borgarinnar vegna sérleyfisins segir að leyfið feli í sér að sérleyfishafa verði heimilt að „nýta byggingarnar í eigin þágu“ (þrátt fyrir að borg og ríki hafi saman lagt 20 milljarða í verkefnið). Á byggingarreitnum hugðist Portus reisa World Trade Center Reykjavík og nýjar höfuðstöðvar Landsbankans áttu að vera þar líka. „Það er ef til vill ekki fjarri lagi að segja sem svo að Tónlistarhúsið hafi verið risavaxið auglýsingaskilti fyrir Landsbankann um leið og eigendum hans var heimilt að nýta sér það eftir eigin hentugleikum. [...] Menningarvæðing viðskiptalífsins átti að ná áður óþekktri fullkomnun í borgarmyndinni við Austurhöfn.“1038

Þessi dæmi sýna hvernig eigendur fjármálafyrirtækis fá að koma inn í almannarýmið og öðlast völd og áhrif á opinberu sviði þar sem lýðræðislega kjörnir fulltrúar eiga að taka ákvarðanir. Þar með öðlast þeir líka ítök og sess sem byggist á menningararfi þjóðarinnar og það viðhorf skýtur rótum að ræktun hans og endursköpun sé undir velvilja fjármálamanna komin. Það er skiljanlegt að forsvarsmenn menningarstofnana hafi fagnað auknum fjárframlögum til starfsemi sinnar. En það er líka ástæða til að vera á varðbergi í þessu tilliti. Vitanlega verða ekki færðar á það sönnur, en það má leiða líkur að því að svokölluð kostun fjármálafyrirtækja á menningarviðburðum og aðrar styrkveitingar geti dregið úr sjálfstæði listamanna og menningarstofnana gagnvart fjármagnsöflunum. Þar með er ekki sagt að styrktaraðilar hafi haft bein afskipti af verkefnavali eða listrænni framsetningu heldur að skiljanlegt sé að spjótum sé ekki beint gegn þeim sem fjármagna spennandi verkefni. Það er full ástæða til að velta því fyrir sé hvort þetta sé einn þráðurinn í þeim sterka vef samstöðu og meðvirkni sem til að mynda fjölmiðlamenn segja að hafi einkennt íslenskt samfélag í aðdraganda bankahrunsins og gert það svo lokað sem raun bar vitni.

Önnur athyglisverð leið fjármálafyrirtækja til að skapa sér velvild og trausta ímynd var að styrkja nemendur og nemendafélög í skólum landsins. Straumur- Burðarás styrkti afburðanemendur á svonefndum forsetalista við Háskólann í Reykjavík. Afburðanemendur hverrar annar fengu styrk fyrir skólagjöldum sínum á næstu önn. Straumur-Burðarás hf. lagði alls fram 34,5 milljónir til forsetalistans á árunum 2004–2008. Háskólinn í Reykjavík gerði líka samning við Landsbankann um styrki til nýnema fyrir skólagjöldum og framfærslu í eina önn. Framlag Landsbankans til þessara styrkja nam rúmlega tíu milljónum króna á ári 2007 og 2008. Samkvæmt umfjöllun Viðskiptablaðsins í byrjun mars 2007 var féð notað til að bjóða dúxum og afburðanemendum nýnemastyrki við skólann. Tekið er fram að styrkirnir geri Landsbankanum kleift að kynna sig og skapa velvild hjá nemendunum. „Þannig aukast um leið líkurnar á að þeir sæki um störf hjá Landsbankanum þegar fram líða stundir.“1039

Í umfjöllun Viðskiptablaðsins eru þessar nýju styrkveitingar tengdar samfélagslegri ábyrgð um leið og vakin er athygli á því að þetta geti ógnað sjálfstæði og gagnrýnisfrelsi háskólasamfélagsins. Ingjaldur Hannibalsson, forseti viðskiptadeildar Háskóla Íslands, bendir á að algengt sé að fyrirtæki fjármagni einstök rannsóknarverkefni nemenda við viðskipta- og hagfræðideild H.Í. Algengt var að lokaverkefni nemenda fjölluðu um árangur íslenskra fjármálafyrirtækja og fyrirtækjamenningu innan þeirra.1040 Talsmenn allra háskólanna sem rætt er við telja styrkveitingar fjármálafyrirtækja til háskólanna æskilega þróun og til marks um aukna samfélagslega ábyrgð fyrirtækja.

Haustið 2007 kom sú frétt í fjölmiðlum að Kaupþing og Landsbankinn væru hætt að styrkja nemendafélög, meðal annars vegna þess að þeim hefði ofboðið kröfuharka nemendafélaganna:1041 „Ástæðurnar eru þær að kröfur nemendafélaganna hafa hækkað mikið síðustu ár, en félögin hafa farið fram á milljónastyrki. Þá eru til dæmi um að formenn nemendafélaganna hafi farið fram á persónulegar greiðslur í skiptum fyrir viðskipti við bankana.“1042 Fram kemur í frétt blaðsins að styrkir hafi verið í boði til nemendafélaga gegn því að félagið útvegaði bankanum viðskiptavini. Þuríður Hjartardóttir, framkvæmdastjóri Neytendasamtakanna, segir af þessu tilefni: „Neytendasamtökin hafa mætt í skóla og séð bankastarfsmenn sitja innan um krakkana með félagaskrá nemenda og merkja við nýja viðskiptavini um leið og þeir kaupa miða á skólaball.“ Hún segir að nemendur eigi að hafa frið fyrir sölumennsku og markaðsáreiti á vinnustað sínum og að Neytendasamtökin hafi ítrekað reynt að fá skólastjórnendur til að taka málin í sínar hendur: „Svona vinnubrögð myndu aldrei viðgangast á vinnustöðum okkar og ég efast um að stjórnendur fyrirtækja myndu opna svona aðgang að starfsmönnum sínum á vinnustað, ekki einu sinni fyrir starfsmannafélög sín,“ segir Þuríður.1043

Ábyrgð í stærra samhengi

Ástæðan fyrir þessari umræðu um neyslusamfélagið og markaðsvæðingu menningarlífsins er að minna á hve samofinn vöxtur og viðgangur bankanna var margvíslegum þáttum í íslensku þjóðlífi í aðdraganda bankahrunsins. Vitanlega er ekkert óeðlilegt við það að neytendur, nemendur, listamenn og annar almenningur hafi notið góðs af uppgangi fjármálafyrirtækja á undanförnum árum í margvíslegu tilliti. Hins vegar má ráða af þessari umræðu tvennt sem skiptir máli í þessu samhengi. Í fyrsta lagi að ekki séu virt nægilega þau mörk sem þurfa að vera á milli viðskiptalífsins og annarra sviða samfélagsins, svo sem skóla og menningarstofnana. Í öðru lagi að þetta nána samspil viðskiptalífsins við önnur svið samfélagsins hafi stuðlað að því andvaraleysi sem einkenndi íslenskt samfélag í aðdraganda bankahrunsins. Hér er vitaskuld um að ræða gríðarlega umfangsmikið svið sem kallar á miklar rannsóknir á komandi árum. Vinnuhópur um siðferði og starfshætti telur það vera brýnt að skoða íslenskt samfélag og þróun þess undanfarna áratugi frá sem flestum sjónarhornum til þess að draga víðtæka lærdóma af bankahruninu og rótum þess í íslenskri menningu.

Þegar rætt er um samábyrgð þjóðarinnar er mikilvægt að hafa í huga að hún þarf ekki að fela í sér að allir beri sömu ábyrgð, þótt allir eigi einhverja hlutdeild í hinu félagslega kerfi. Þar skiptir máli hver staða hvers og eins er í samfélaginu, völd og forréttindi sem viðkomandi hafði í krafti ástandsins og þar með hagsmunir hans af því að viðhalda því.1044 Sanngjörn útfærsla á samábyrgðarhugmyndinni leiðir því aftur til þeirra einstaklinga sem voru í sérstakri aðstöðu til þess að hafa áhrif á framvindu mála. Hlutur óbreyttra borgara verður þá lítilvægur í samanburði við hlut stjórnmálamanna, eftirlitsaðila og bankamanna. En það er vert að veita því athygli að hugmyndin um samábyrgð þeirra sem eiga hlutdeild í félagslegu kerfi temprar jafnframt ábyrgð hvers og eins því að hún beinir sjónum okkar að því að einstaklingar verða ekki dregnir til ábyrgðar fyrir félagsleg kerfi – allir eru á einhvern hátt flæktir í netið.

Þessi staðreynd dugar hins vegar ekki til að álykta þannig að enginn tiltekinn beri ábyrgð. Það er stundum orðað þannig að ekki megi „persónugera vandann“. Sú hugsun hefur verið fólgin í tveimur líkingum sem notaðar hafa verið í íslenskri umræðu um bankahrunið: leiklíkingunni og hamfaralíkingunni. Sú fyrri kemur fyrir hjá fyrrverandi blaðamanni Morgunblaðsins sem skrifar um bankahrunið með athyglisverðum hætti í október 2008. Hafa verður í huga að greinin var skrifuð áður en margvísleg atriði um framferði íslenskra bankamanna höfðu verið dregin fram í dagsljósið og þær staðreyndir hefðu eflaust áhrif á frekari útfærslu hennar: „[Þ]egar kemur að „uppgjörinu“ getum við ekki annað gert en að lýsa yfir einhverskonar „samfélagssekt“. Fyrir því eru tvær ástæður: Í fyrsta lagi sú sem blasir við, að enginn sem tók þátt í útrásinni og uppbyggingu bankanna gerði það af óheilindum. Þvert á móti. Allir vildu vel. Það er engin ástæða til að ætla annað. Kannski voru einhverjir helst til sjálfselskir, en það er matsatriði. Hin ástæðan er sú, að ef nánar er að gáð hafa þeir sem stóðu í framlínunni líklega bara ekki vitað betur. Þeir höfðu drukkið í sig tíðarandann og lært fræðin.“1045 Höfundur byggir hugmynd sína á því að „útrásarvíkingarnir“ hafi verið svo niðursokknir í „leikinn“ að þeir hafi ekki getað stigið til baka og efast um athafnir sínar eða ígrundað þær með gagnrýnum hætti. „Þeir kunnu leikinn til hins ýtrasta, bjuggu meira að segja til nýjar og glæsilegar leikfléttur, en höfðu því miður ekki hugmynd um þau djúpstæðu lögmál sem leikurinn byggðist á. Til að geta leikið leikinn af fullum krafti má maður ekki staldra við og rýna dýpra í hann.“1046

Hamfaralíkingin kom einnig fyrst fram í upphafi umræðunnar um hrunið og ástæður þess. Hún var til dæmis fólgin í frægri „Guð blessi Ísland“-ræðu Geirs H. Haarde sem flutt var 6. október 2008: „Á allra síðustu vikum hefur fjármálakerfi heimsins orðið fyrir gríðarlegum áföllum. Nokkrir af stærstu fjárfestingabönkum heims hafa orðið kreppunni að bráð og lausafé á mörkuðum í raun og veru þurrkast upp. Þetta hefur haft þau áhrif að stórir alþjóðlegir bankar hafa kippt að sér höndum við fjármögnun annarra banka og algjört vantraust hefur skapast í viðskiptum banka á milli. Af þessum völdum hefur staða íslensku bankanna versnað mjög hratt á allra síðustu dögum.“1047 Hamfarakenningin birtist umbúðalaust hjá Jóni Sigurðssyni, þáverandi stjórnarformanni Fjármálaeftirlitsins og varaformanni bankaráðs Seðlabankans, í Kastljósviðtali: ,,Þetta var atburðarás að kenna sem hófst í fjarlægum löndum og magnaðist upp í hvirfilvind. Hverjum eru hvirfilvindar að kenna?“1048

Þrátt fyrir þessa áherslu á ópersónuleg öfl og líkingu við náttúruhamfarir, leit Jón svo á að ábyrgðin fyrir falli bankanna lægi fyrst og fremst hjá stjórnendum þeirra.1049 Þetta getur enda farið ágætlega saman. Þegar fellibylurinn Katrina olli stórskaða í bandarísku borginni New Orleans kenndi enginn nokkrum manni um fellibylinn, en þeir sem áttu að sjá um flóðgarðavarnir voru meðal þeirra sem dregnir voru til ábyrgðar fyrir vanrækslu.1050

Þessar tvær líkingar eru takmarkaðar en þær geta verið okkur til áminningar þegar mat er lagt á hlut einstaklinga í atburðum á borð við hrun íslenska fjármálakerfisins. Leiklíkingin leggur réttilega áherslu á að leikendur á vettvangi fjármálalífsins „höfðu drukkið í sig tíðarandann og lært fræðin“. Þeir smituðust af stemningu samtímans í fjármálaheiminum og fluttu viðskiptalíkan utan úr hinum stóra heimi inn í smáríki sem gat ekki staðið undir þeim hraða vexti sem þeir beittu sér fyrir og komust upp með. Á því bera eftirlitsaðilar og stjórnmálamenn ábyrgð. En það breytir ekki því til að mynda að bankamenn og endurskoðendur bera persónulega ábyrgð á þeim leikbrögðum sem villtu um fyrir eftirlitsaðilum og á villandi markaðssetningu sem fékk, svo átakanlegt dæmi sé tekið, sparifjáreigendur og eftirlaunafólk til þess að færa sparifé af innlánareikningum yfir í peningamarkaðssjóði, eins og greint var frá hér að framan (í kafla I.3).1051 Með hamfaralíkingunni er réttilega bent á að áföllin á íslenskum fjármálamarkaði verður að setja í samhengi við mikil umbrot á alþjóðavettvangi. En þótt það sé nauðsynleg forsenda til að skilja íslensku fjármálakreppuna, þá er hún ekki nægileg.1052 Skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis sem hefur skoðað sérstakar aðstæður í aðdraganda íslenska bankahrunsins sýnir ótvírætt að margvíslegar athafnir íslenskra bankamanna og vanræksla íslenskra eftirlitsaðila og stjórnmálamanna eiga stóran þátt í falli íslenska fjármálakerfisins. Athugun vinnuhóps um siðferði hefur líka leitt í ljós að ámælisverðir starfshættir íslenskra bankamanna, embættismanna og stjórnmálamanna stuðluðu að hruni bankanna, eins og leitast hefur verið við að sýna fram á í þessari skýrslu. Það dregur ekki úr ábyrgð einstaklinga þótt greining starfshópsins sýni jafnframt að þessa starfshætti verði að skilja í stærra samhengi íslensks samfélags og menningar.

Ályktanir og lærdómar

Þegar reynt er að meta sameiginlega ábyrgð þjóðarinnar á bankahruninu er horft til þess að borgarar í lýðræðisríki bera ábyrgð á réttilega kjörnum stjórnvöldum. Meginforsenda þess að borgararnir geti axlað þessa ábyrgð vel er að þeir búi við góð skilyrði til upplýstrar skoðanamyndunar. Á því eru alvarlegir misbrestir hérlendis. Einnig má hafa það til marks um ábyrgð almennings að mjög margir nutu góðs af efnahagsástandinu sem hér var, þótt ójöfnuður hafi jafnframt vaxið á góðæristímanum. Einkaneysla og skuldir heimilanna jukust verulega á þessum árum og neysluhyggja réð ríkjum í samfélaginu. Markaðshyggja ruddi sér til rúms, meðal annars í menningarlífinu sem bankarnir studdu. Í því efni riðluðust mörkin milli hins opinbera og einkageirans sem greiddi fyrir því að fjármálamenn fengu óvenjuháan sess í íslensku samfélagi. Í nafni samfélagslegrar ábyrgðar styrktu þeir margvíslega menningarstarfsemi en hin réttnefnda og ríka ábyrgð sem felst í því að stefna ekki þjóðinni í hættu með áhættusamri bankastarfsemi var vanrækt. Þjóðin getur best axlað sameiginlega ábyrgð sína á stöðunni með því að horfast í augu við hana af einurð og skapa öflugra lýðræðissamfélag fyrir komandi kynslóðir.

Lærdómar:

• Ef takast á að byggja upp öflugra samfélag þarf öll íslenska þjóðin að draga lærdóma af hruni bankanna og tengdum efnahagsáföllum. Mikilvægt er að leita sátta í samfélaginu, en það mun ekki gerast nema þeir einstaklingar sem mesta ábyrgð bera verði látnir axla hana.
• Ef einblínt er á sekt einstakra manna er líklegt að við missum bæði sjónar á flóknu samspili einstaklingsathafna við félagslega, menningarlega og efnahagslega þætti og að við förum á mis við þá lærdóma sem draga þarf af svo miklum atburðum.
• Þjóðin þarf að endurskoða þá neysluhyggju sem hér hefur verið ríkjandi og gerði það að verkum að áfallið varð mörgum fjölskyldum og einstaklingum þungbærara en ef meiri hófsemd væri í lífsmáta.
• Íslendingar verða að læra að draga skýrari mörk á milli þeirra verkefna sem eðlilegt er að fela opinberum aðilum annars vegar og einkaaðilum hins vegar.
• Í skólum landsins þarf að styrkja ábyrgðarkennd nemenda gagnvart samfélaginu, efla gagnrýna hugsun og vitund þeirra sem borgara í lýðræðissamfélagi (sbr. ákvæði laga um að búa nemendur undir þátttöku í lýðræðissamfélagi).