I.5 Hrunadans
Erfitt er að segja til um hvenær bankarnir voru í reynd komnir í þrot eða hvenær hefði verið mögulegt að snúa af þeirri óheillabraut sem þeir voru þegar komnir á í lok ársins 2005 og byrjun árs 2006 þegar gagnrýnisraddir fara að heyrast að utan. Gagnrýnin sem þá kom fram á bankana utan úr heimi var hörð og því hefur verið haldið fram að strax 2006 hafi einn bankanna verið kominn að fótum fram.419 Þegar kreppti að á alþjóðlegum fjármálamörkuðum um mitt sumar 2007 þyngdist róðurinn fyrir alvöru en þá þegar telja margir að of seint hafi verið að koma þeim til bjargar. „Hið raunverulega tækifæri til að taka á þessu af einhverju viti var auðvitað árið 2006, áður en kreppan byrjaði. Eftir að kreppan byrjaði er þetta orðið mjög erfitt, allt annað eru draumórar. Það átti að gerast löngu fyrr.“420
Óhætt er þó að fullyrða að fallið hefði orðið talsvert minna ef þá hefði verið gripið í taumana og raunar hefði munað um hvern þann mánuð sem stytt hefði þann hrunadans sem þá tók við. Í stað tafarlausra aðgerða við að skera niður og minnka efnahagsreikning sinn virðast bankarnir hafa gefið í á síðari hluta ársins, eins og sést á mynd 7 hér að framan, áður en undanhaldið hófst fyrir alvöru. Í björgunaraðgerðunum sem þá hófust var hver sjálfum sér næstur.
„Dancing on the deck“
Þrátt fyrir að óveðursskýin tækju að hrannast upp í fjármálaheiminum sumarið 2007 áttu Íslendingar enn eftir að halda dýrðlegar veislur. Lítil merki voru um það í efnahagslífinu að draga þyrfti saman seglin. Þvert á móti. Húsnæðismarkaðurinn var á fullri ferð, fólk pantaði lúxusbíla sem aldrei fyrr og almenn neysla var í hámarki. Bankarnir buðu vildarvinum í lúxusferðir og kvöldverði eins og til Mílanó þar sem gullslegið risotto var á boðstólum.
Í október bárust fréttir um afkomu FL Group og þær voru fyrirboði þess sem koma skyldi. Þrátt fyrir það var slegið í klárinn. Fjölmiðlar fluttu fréttir um brúðkaup aldarinnar, þar sem ekkert var til sparað og dansinn stiginn fram undir morgun. Jólaverslunin jókst enn milli ára og kaupmenn voru sammála um að fólk keypti dýrari gjafir en áður – kreppan var enn ekki skollin á.421 Dansinn virtist herðast eftir því sem nær dró ögurstundu.
Gnúpur í vanda – aðrir á gjörgæslu
Í upphafi nýs árs, nánar tiltekið 9. janúar, var tilkynnt um vanda Gnúps, eignarhaldsfélags sem var meðal annarra í eigu Magnúsar Kristinssonar og Kristins Björnssonar. Félagið hafði meðal annars fjárfest mikið í FL Group, seinna Stoðum. Öllum að óvörum rataði fréttin af örlögum Gnúps á forsíðu stórblaða eins og Financial Times. Úti í heimi var fylgst grannt með fréttum frá Íslandi. Til að bæta gráu ofan á svart fóru forsvarsmenn Glitnis á svipuðum tíma í ferðalag til Bandaríkjanna í svokallað „road show“, til að afla lausafjár, „það var allavegana töluverð umfjöllun í kringum það að þeir væru þarna komnir til að ná í svo og svo mikla peninga sem síðan skilaði akkúrat engu. Þannig að þegar mesta Gnúpsumfjöllunin er kannski um garð gengin þá dettur inn þessi umfjöllun um Glitni og algjörlega misheppnaða fjáröflunarferð Glitnis til Bandaríkjanna.“422 Og þetta veldur miklum titringi: „[Þ]á vita allir að þeir eru að fara á markaðinn og þeir senda „team“ út um allan heim til að hitta alla og svo klúðrast allt. Þetta voru hrikaleg mistök, bara ótrúlegt.“423
Það hrikti í fjármálastoðunum og nú reið á að önnur fyrirtæki færu ekki á hausinn. „Við erum komin í mars og þá náttúrlega eru mörg fyrirtækin að lenda í vandræðum, sérstaklega þau sem höfðu fjármagnað sig á skuldabréfamarkaðnum,“ segir Jón Ásgeir Jóhannesson.424 Þrátt fyrir að bankarnir hefðu fengið hvert fyrirtækið af öðru í fangið, reyndu þeir samt að halda andlitinu út á við „af því að þarna voru menn aftur hræddir við kerfisáhættuna, um að ef að þessi bréf hefðu bara hrúgast inn á markaðinn þá hefði orðið verulegt tjón“.425 Margir gerðu sér grein fyrir því að kerfið mátti ekki við neinu. Rétt eins og bankarnir voru orðnir of stórir fyrir þjóðina voru bankarnir með of stór fyrirtæki á sínum herðum til að hægt væri að leyfa þeim að fara í gjaldþrot.
Guðjón Rúnarsson, framkvæmdastjóri SFF, skynjaði þessa stöðu þegar Nýsir lenti í vandræðum „...og mikið var verið að tala um að bankarnir væru að leita í raun og veru allra leiða einhvern veginn til [að] tryggja að það yrði í lagi, þ.e. að yrði ekki annað Gnúpsmál“.426 Stefán Ákason, forstöðumaður skuldabréfamiðlunar á sviði markaðsviðskipta hjá Kaupþingi, segir til dæmis: „[V]ið vorum búnir að vera lengi með Nýsi í fanginu og ég var búinn að vera með svona vandræðamál í fanginu síðan haustið 2007. Fyrir mér var kerfið búið þá, bara allt eins og það lagði sig.“ Þróunin „var náttúrlega búin að vera allskuggaleg í mjög langan tíma og síðan í raun og veru þegar að [...] þessir stærstu hlutabréfaeigendur á landinu fengu allir margin-call í júlí, ágúst 2007 og öll hlutabréfafjármögnun Íslands var tekin heim raunverulega.“427
Því hefur verið haldið fram að sjóðsstjórar í Kaupþingi hafi vitað í mars 2008 að Baugur gæti ekki borgað af skuldabréfum sínum sem voru í peningamarkaðssjóðum. 428 Í skýrslutöku staðfestir Stefán Ákason þessa frásögn í meginatriðum: Baugur hafi óskað eftir framlengingu á skuldabréfum, gert upp við smærri kröfuhafa en skilið bankana eftir.429 Samkvæmt gögnum rannsóknarnefndarinnar höfðu sjóðsstjórar Landsbankans þegar í desember 2007 vitneskju um greiðsluvanda Baugs, en samt sem áður voru skuldabréf þeirra í peningamarkaðssjóðum framlengd.430
Innherjar og stórir eigendur geta ekki selt
Starfsmenn fjármálastofnana voru orðnir órólegir í árslok 2007. Sumir þeirra áttu hlutabréf í bönkunum og aðrir óinnleysta kaupréttarsamninga. Í desember átti hópur starfsmanna í Landsbankanum rétt á að innleysa kaupréttarsamninga en þeir eru beðnir að fresta því: „Það var alveg nóg fyrir mig að Sigurjón óskaði eftir því að ég frestaði innlausn. Það var bara þannig. Það var engum þrýstingi beitt eða eitthvað svoleiðis, það var ekki þannig að maður óttaðist að fá ekki að leysa þetta inn. Þetta var meira spurning um það að gera það þegar kæmi að því og það var þá ákveðið bara eins og ég skildi málið að við mundum raunverulega ýta þessu á undan okkur og leysa þetta inn með næstu innlausn sem átti að vera í desember 2008,“431 segir Atli Atlason, starfsmannastjóri í Landsbankanum. Hann þurfti ekki frekari skýringar: „Af þeirri einföldu ástæðu að við treystum manninum. Við höfðum unnið með honum mjög lengi, mörg okkar, og höfðum í sjálfu sér engar efasemdir um að það væri gert af einhverjum óheilindum eða einhverju svoleiðis eða menn mundu tapa einhverju þegar upp væri staðið.“432 Kristján Gunnar Valdimarsson kveður fastar að orði og segir að Sigurjón hafi bannað innlausn.433
Staðan var svipuð hjá öðrum bönkum. „[M]enn voru negldir inn í samninga, þeir máttu ekki selja,“ segir Kristinn Arnar Stefánsson, regluvörður hjá Glitni.434 Hann sá það í tölvupóstum að því var ekki vel tekið þegar starfsmenn reyndu að losa um eignir sínar.
En það voru fleiri en starfsmennirnir sem vildu selja hlutabréf. Lífeyrissjóðir landsmanna áttu líka eignir í bönkunum og vildu selja. Haukur Hafsteinsson, framkvæmdastjóri LSR, lýsir stöðunni þannig: „[E]f við hefðum farið að selja „massíft“ í bönkunum þarna þá hefðum við verulega verið að skemma fyrir öðrum eignum okkar og það hefði verið tekið eftir því og sjálfsagt hefðu ýmsir haft áhyggjur af því hvað við værum að gera.“435 Hann segist ekki hafa orðið fyrir neinum beinum þrýstingi: „[É]g býst við því að allir þessir stóru lífeyrissjóðir vissu af því að ef þeir færu að hreyfa sig eitthvað verulega þá gæti það haft áhrif. Þrýstingurinn að því leyti hefur þá bara verið óbeinn. En við vorum ekki að fá nein símtöl eða slíkt. Og kannski höfum við ekki fengið símtöl af því að við vorum ekkert mikið að selja.“436 Þorgeir Eyjólfsson tekur í sama streng. Þeir voru að brenna inni með eignirnar: „Sjálfsagt hefðum við átt miklu minn[i] hlutabréf þegar kerfið hrundi heldur en við áttum vegna þess að bara því markaðurinn hann var ekki það djúpur að við gætum náð að vinna með þeim hætti sem menn geta erlendis.“437
Lífeyrissjóðir halda áfram að fjárfesta
Þrátt fyrir hið himinháa tap FL Group í lok ársins 2007 taka tveir af stóru lífeyrissjóðunum, Gildi og Lífeyrissjóður starfsmanna ríkisins, þátt í nýju hlutabréfaútboði. „Við mátum það svo að FL væri kostur sem væri þess virði að kaupa hann, sem eins og ég segi eftir á reyndist ekkert mjög gott. En það hefði kannski enginn kostur verið góður, eftir á. En það var raunverulega fyrst og fremst þetta tvennt, við notuðum hluta af Actavis-peningunum í þetta og við seldum ákveðið í FL í aðdraganda útboðsins sem við keyptum,“ segir Haukur Hafsteinsson, framkvæmdastjóri Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins.438 Glitnir leitaði einnig til lífeyrissjóðanna í júní 2008 þegar þeir gáfu út skuldabréf. „Þeir leituðu til lífeyrissjóðanna með, held að það hafi verið 15 milljarða pakki sem þeir ætluðu að selja og við tókum þrjá milljarða í því og það var legið yfir þessu held ég á tveimur stjórnarfundum og það voru, við áttum fundi með bankastjórum og forsvarsmönnum bankans og menn töldu að það væri ekki hætta á ferðum að þetta mundi tapast...“439 „Það var bara komið mat um að Glitnir mundi standa,“ segir Haukur Hafsteinsson. Hann telur að þeir hafi fengið rangar upplýsingar frá Glitni. „Við teljum að bankinn hafi ekki uppfyllt þau skilyrði sem þurfa að vera til staðar til þess að þarna gæti verið um víkjandi bréf að ræða og við höfum kynnt þetta fyrir bankanum og okkar lögfræðingar hafa verið að skoða þetta.“440
Hlutabréfaverði haldið uppi og lykilfólkið reynir að bjarga sér
Út um allt fjármálakerfið var fólk að reyna „að bjarga“ sér. Eigin hlutabréf hrúguðust upp inni í bönkunum, allra leiða var leitað til að koma þeim út og halda þannig hlutabréfaverði uppi og það var tekið til óspilltra málanna. Stofnuð voru eignarhaldsfélög eins og Stím til að kaupa hlutafé með veðum í hlutabréfunum sjálfum eins og flestum er kunnugt.
Lykilstjórnendum þurfti einnig að bjarga. Í Kaupþingi voru ábyrgðir felldar niður hjá lykilstjórnendum, því ekki máttu þeir selja. Á stjórnarfundi 25. september er rætt um niðurfellingu ábyrgða. „[É]g held að menn hafi bara verið mjög þögulir. Menn náttúrlega spurðu um hvort þetta væri löglegt hjá yfirlögfræðingi bankans og fóru bara aðeins yfir stöðuna, hvað mundi gerast ef það mundi spyrjast út á markaðinn að æðstu stjórnendur væru [að selja].“441 Lárus Welding færði fjármuni til útlanda, eða réttara sagt hreinsaði út af reikningi sínum um 318 milljónir, rétt eftir að hann hafði lýst því yfir í viðtali í Silfri Egils að bankinn hans væri traustur. Stjórnendur í Landsbanka, eins og Sigurjón Þ. Árnason og Elín Sigfúsdóttir, færðu eignir lífeyrissjóða sinna yfir í ríkisskuldabréf í byrjun október. Enn aðrir tóku til við að færa húseignir yfir á nöfn maka sinna. Menn skynjuðu að dansinum væri að ljúka.
Og enn á almenningur sparifé...
Allt fram á síðustu stundu voru peningamarkaðssjóðir auglýstir sem örugg fjárfesting. Bankarnir vildu umfram allt ekki missa sparifé fólks út úr sjóðum sínum. Eins og þegar hefur verið rætt var eignasamsetningu sjóðanna breytt. Skuldabréf fyrirtækja í gjörgæslu voru færð inn í sjóðina og ríkisskuldabréfin seld. Sparifé landsmanna var þannig nýtt til að halda fyrirtækjum með lífsmarki. Í apríl seldi peningabréfasjóður ISK hjá Landsvaka allar stöður í bréfum ríkis og sveitarfélaga og jók eignir sínar í Landsbankanum og tengdum aðilum um sömu upphæð! Fjárfestingarstefnu eða útboðslýsingu var samt ekki breytt og erfitt fyrir fjárfesta að gera sér grein fyrir að engar eignir voru þá eftir ríkistryggðar.442
Í kjölfar rannsóknar rannsóknarnefndar hafa vaknað grunsemdir um að til dæmis Landsbankinn hafi kerfisbundið notað sjóðina til að takmarka stórar áhættuskuldbindingar gagnvart einstökum skuldurum bankans. Í sjóðum Landsbanka mátti til dæmis finna 18 milljarða kúlulán til FL Group. Áhættuskuldbindingar vegna stærstu viðskiptavinanna hækkuðu verulega milli áranna 2007 og 2008. Á sama tíma dró verulega úr lánveitingum til annarra viðskiptavina. Flest fjármálafyrirtækin tóku yfir erlenda fjármögnun á hlutabréfum stærstu eigenda sinna í lok árs 2007 og ársbyrjun 2008 eins og kemur fram í 8. kafla skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis um útlán. Þegar erlend fjármálafyrirtæki gerðu veðköll vegna lækkunar hlutabréfaverðs voru eigendur ekki færir um að mæta þeim. Þannig juku fjármálafyrirtækin verulega útlán sín vegna hlutabréfaeignar viðskiptavina fjármálafyrirtækja.
Helsta uppspretta fjármagns á þessum erfiðu tímum voru innlán Landsbanka og Kaupþings erlendis. Eftir því sem harðnaði á dalnum varð þorstinn í innlánin tilfinnanlegri og miklar áætlanir um að setja upp reikninga víða um Evrópu.
Ályktanir og lærdómar
Í bönkunum og viðskiptalífinu var sú menning ríkjandi að reyna að bjarga sjálfum sér með öllum ráðum. Margar fléttur á fjármálamarkaði miðuðust við að draga úr áhættu þeirra sem stofnuðu til hennar. Þeir sem aldir eru upp við þann hugsunarhátt verða samfélaginu enn hættulegri þegar harðnar á dalnum. Enda kemur fram í ofangreindri lýsingu að áhættan var í auknum mæli færð heim til Íslands og þaðan yfir á almenning eftir því sem nær dró bankahruninu. Þetta er raunar lærdómur fjármálakreppunnar víða um heim, þegar herðir að færast vandamálin heim.443 Síðan bendir hver á annan. Af þessu yfirliti sést að bankarnir brugðust við öllum merkjum um veikleika með því að setja upp pótemkíntjöld til að draga athyglina frá þeim erfiðleikum sem að steðjuðu.
Stjórnendur viðskiptabankanna hafa haldið því fram að ákvörðun Seðlabanka og stjórnvalda á Glitnishelginni hafi ráðið úrslitum. Ábyrgðin sé annarra. Af ofangreindri lýsingu er þó ljóst að stjórnendur voru meðvitað að forða sér og sínum eignum og það færði fjárhagslega ábyrgð yfir á aðra og á endanum almenning í landinu. Þeim virðist hafa verið fullljóst þegar leið á árið 2007 að verulega var sigið á ógæfuhliðina og lítið þurfti til að kerfið hryndi til grunna. Við tók hrunadans sem stóð þangað til Lehman-bankinn féll í Bandaríkjunum. Með því hvarf endanlega allt traust á fjármálamörkuðum og íslensku bankarnir stóðu uppi berskjaldaðir. Eins og ítrekað hefur komið fram var enginn fær um, eða hafði kjark til, að grípa í taumana fyrr. Hugsanlega vildi enginn bera ábyrgð á því að fella svo brothætt kerfi og hafi því ómeðvitað verið beðið eftir að höggið kæmi að utan. Stjórnkerfið var ráðvillt líka, eins og rætt verður í næsta hluta þessarar skýrslu.
Helstu niðurstöður umræðunnar um starfshætti bankanna.
Eins og rætt var hér í upphafi og í inngangi er siðferðinu gjarnan skipt í fjóra meginþætti: (i) Verðmæti og gildismat. (ii) Dygðir og lestir einstaklinga. (iii) Siðareglur sem standa vörð um siðferðileg verðmæti og hvetja til góðra verka. (iv) Skyldur og ábyrgð sem varða siðferðið eins og það tengist stöðu manna eða hlutverkum.
Þegar litið er til þeirra sem réðu íslensku bönkunum og starfsháttum reyndi á alla þessa þætti. Bankastjórar og stjórnir bankanna réðu stefnumörkun þeirra og starfsháttum og báru þannig meginábyrgð á rekstri fyrirtækjanna gagnvart viðskiptavinum og samfélaginu öllu. Einkenni stóru bankanna þriggja var yfirburðastaða stærstu eigendanna sem var hyglað fram yfir minni eigendur. Þetta kemur fram í miklum lántökum þar sem í sumum tilfellum er gengið á svig við heilbrigða starfshætti. Í þessum efnum virðist fremur hafa verið litið til skammtímahagnaðar en langtímahagsmuna fyrirtækjanna og samfélagsins alls.
Sú afstaða sem virðist hafa verið ráðandi í öllum bönkunum til siðareglna, eins og þær birtast í lögum og starfsreglum, vekur sérstaka athygli. Svo virðist sem litið hafi verið á þær sem hindranir frekar en mikilvægan þátt í að efla vitund fólks um „eðlilega og heilbrigða viðskiptahætti og venjur á fjármálamarkaði“ eða með langtímahagsmuni fyrirtækjanna og samfélagsins að leiðarljósi. Í þessu skyni var reynt að komast framhjá lögum og starfsreglum eins og kostur var, en slíkt viðhorf felur í sér vanvirðingu á því gildismati sem lög, starfsreglur og siðareglur standa vörð um. Þessi áhersla stjórnenda virðist hafa haft áhrif á nánast alla starfshætti bankanna með einum eða öðrum hætti, eins og lýst hefur verið hér að framan.
Þá kemur fram með margvíslegum hætti hvernig stjórnendur stærstu fyrirtækjanna misstu tengsl við hið smáa íslenska samfélag og vanda þess við að takast á við svo örar breytingar. Augljósasta dæmið var fádæma vöxtur fyrirtækjanna langt umfram stærð og getu samfélagsins. Annað dæmi snýr að alþjóðlegum samskiptum þar sem hart var sótt fram án þess að endilega væri hugað að vandvirkni og gætni. Einnig kemur oflæti fram í óhófi sem einkenndi lífsstíl bankamanna og eigenda þeirra, a.m.k. eins og hann blasti við almenningi í landinu. Loks koma fram flókin samskipti manna á milli þar sem ríkti traust en ekki síður vantraust. Bendir margt til þess að helstu persónur og leikendur hafi ekki borið gæfu til að stýra lokaatburðum á þann veg að lágmarka hið samfélagslega tjón.
Íslenska bankakerfið og viðskiptalífið í heild hefur beðið mikinn hnekki. Framundan er ærið verkefni við að endurheimta fyrra traust almennings heima og heiman. Lykillinn að farsælu endurreisnarstarfi er að horfast í augu við þau mistök sem gerð voru og einkum huga að þeirri ábyrgð sem viðskiptalífið hefur gagnvart samfélaginu í víðum skilningi. Eiginhagsmunir eru mikilvægur drifkraftur í viðskiptalífinu, en þegar þeir missa tengsl við samfélagslega ábyrgð og verða með öllu taumlausir, er voðinn vís.
