Inngangur

Efnisafmörkun og efnistök

Vinnuhópnum er ætlað að svara þeirri spurningu hvort efnahagshrunið megi að einhverju leyti skýra með starfsháttum og siðferði. Hópurinn telur að þótt siðferði og starfshættir bankamanna hljóti að vera í brennidepli í slíkri rann- sókn, sé óhjákvæmilegt að skýra þá í tengslum við starfshætti í stjórnsýslu og hjá eftirlitsstofnunum sem og vinnubrögð og siðferði stjórnmálamanna. Jafnframt taldi hópurinn gagnlegt að setja starfshætti á þessum sviðum í sam- hengi við hugsunarhátt, orðræðu og verðmætamat í samfélaginu og við aðra þætti þjóðfélagsins, einkum fjölmiðla og háskólasamfélagið, sem skipta máli til skýringa á því sem gerðist. Það liggur í hlutarins eðli að eftir því sem siðferði og starfshættir eru settir í stærra samhengi því ónákvæmari verður greiningin. Rökin fyrir því að horfa á þessa stóru mynd eru hins vegar þau að skýrslan yrði ónákvæmari ef þetta félagslega og menningarlega samhengi væri ekki tekið með. Af þessu sést að vinnuhópurinn leggur víðan skilning í viðfangsefni sitt, en einungis vegna þess að við teljum alla þessa þætti hafa skýringargildi í þeirri flóknu atburðarás sem leiddi á endanum til falls bankanna. Þetta sést meðal ann- ars af því að sumar athafnir verða ekki skýrðar nema í ljósi allra þessara þátta.

Í samræmi við þessa efnisafmörkun, skiptist skýrslan í þrjá meginhluta. Fyrsti hlutinn fjallar um þá fyrirtækjamenningu sem mótaðist á Íslandi um og upp úr síðustu aldamótum. Hér er fjallað um viðskiptasiðferði og starfs- hætti innan bankanna og í samskiptum bankamanna við viðskiptavini sína og eigendur. Sjónum er beint að innra eftirliti bankanna og hugað að ábyrgð fagmanna og stjórnenda. Einkum er litið til stóru viðskiptabankanna þriggja í þessu tilliti og byggt á gögnum frá þeim.

Í öðrum hlutanum er fjallað um starfshætti hjá eftirlitsstofnunum, í stjórnsýslu almennt og í stjórnmálum og lagt mat á það hvernig þessir verðir almannahagsmuna gættu þeirra. Hugað er að tengslum stjórnmála og fjár- málalífsins í aðdraganda bankahrunsins. Hér er einnig fjallað um þátt forseta Íslands og innlegg hans í orðræðu um útrásina. Þessi umfjöllun er sett í sam- hengi við stutta greiningu á íslenskri stjórnmálamenningu og stjórnsiðum.

Í þriðja hlutanum er leitast við að skýra þá samfélagssýn sem var ríkjandi meðal áhrifamanna í viðskiptalífi og stjórnmálum í aðdraganda bankahrunsins. Hugað er að tengslum fjármálalífsins við háskóla og fjölmiðla og hvort þau hafi haft áhrif á samfélagslega umræðu, svo sem á viðbrögð við gagnrýni erlendis frá á íslenska bankakerfið. Einnig er rætt um þá spurningu hvort og þá í hvaða skiln- ingi megi segja að íslenska þjóðin beri sameiginlega ábyrgð á því sem gerðist.

Hver hluti þessarar skýrslu skiptist í nokkra kafla og í lok hvers kafla eru helstu ályktanir dregnar af umfjölluninni. Jafnframt veltir vinnuhópurinn því fyrir sér hvaða lærdóma megi einkum draga af atburðunum. Þessir stóru atburðir draga fram margvíslega veikleika íslensks samfélags. Það er mat vinnu- hóps um siðferði og starfshætti að höfuðmáli skipti að þjóðin geri sér grein fyrir þeim og að við öll lærum af þeim mistökum sem gerð voru. Íslendingar þurfa að velta því skipulega fyrir sér hvernig vinna eigi að betri fyrirtækja- menningu, bættum stjórnsiðum og öflugra lýðræðissamfélagi. Vinnuhópurinn lítur svo á að skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis verði grundvöllur fyrir upp- lýsta og málefnalega umræðu um starfshætti og siðferði í íslensku þjóðfélagi. Það ræðst hins vegar ekki síður af móttökunum í samfélaginu hvort skýrslan verður hvati til þeirra þjóðfélagsbreytinga sem nauðsynlegar eru eða ekki. Skýrsla af þessu tagi er ekki endapunktur heldur áfangi á leið samfélagsins til þess að vinna sig út úr þrengingum, skoða markmið sín og verðmætamat og endurmeta stöðu sína. Ljóst má vera að mikil rannsóknarvinna er framundan og bendir hópurinn á nokkur svið sem kalla á sérstaka skoðun að hans mati.

Til að nálgast verkefni sitt leitaði vinnuhópurinn víða fanga. Farið var yfir valið fjölmiðlaefni um bankamenn og fjármálastarfsemi í undanfara bankahrunsins, einkum á tveggja ára tímabili fyrir hrun, margvíslegar skýrslur um efnið skoðaðar og nokkur viðeigandi fræðirit, svo helstu dæmi séu tekin. Hópurinn hefur byggt mikið á þeim gögnum sem aflað hefur verið á vegum rannsóknarnefndarinnar. Að beiðni vinnuhópsins kallaði rannsóknarnefndin eftir gögnum úr viðskiptabönkunum þremur um risnu, styrki til stjórnmála- flokka, stofnana, einstaklinga og félagasamtaka, um gjafir til stórra viðskipta- aðila og vildarvina bankanna á tímabilinu 1. janúar 2005 til 8. október 2008. Einnig var kallað eftir upplýsingum um helstu atburði sem voru skipulagðir fyrir stjórnendur og stærstu viðskiptavini bankanna, svo sem boðsferðir, þar á meðal laxveiði, ferðalög innanlands og erlendis, listviðburði, stóra kvöldverði og þess háttar á ofangreindu tímabili. Gagna um flugfarþega var aflað hjá einkaflugsþjónustum á Reykjavíkurflugvelli og Keflavíkurflugvelli. Frá íslenskum háskólum var á vegum vinnuhópsins kallað eftir upplýsingum um styrki frá bönkum og fjármálafyrirtækjum á tímabilinu 1. janúar 2003 til 8. október 2008. Er þeim sem útbjuggu gögnin þakkað fyrir gott samstarf.

Vinnuhópurinn byggði mikið á skýrslutökum rannsóknarnefndar Alþingis af því fólki sem helst kom við sögu í atburðarásinni. Vinnuhópurinn hafði frumkvæði að því að regluverðir bankanna, framkvæmdastjóri Samtaka fjár- málafyrirtækja, Inga Jóna Þórðardóttir fyrrverandi stjórnarmaður FL Group, fulltrúar stærstu lífeyrissjóðanna, sparisjóðsstjóri SPRON og ritstjórar og fréttastjórar á íslenskum fjölmiðlum voru kallaðir til skýrslutöku fyrir rann- sóknarnefndinni. Einnig áttu einstakir meðlimir vinnuhópsins formleg viðtöl við nokkra aðila innan lands og utan sem við töldum að gætu varpað ljósi á viðfangsefnið. Rætt var við eftirtalda einstaklinga: Friðrik Má Baldursson, deildarforseta Viðskiptadeildar Háskólans í Reykjavík, Gylfa Zoëga, deildarfor- seta Hagfræðideildar Háskóla Íslands, Ingjald Hannibalsson, deildarforseta Viðskiptadeildar Háskóla Íslands, Jesper Rangvid, sérfræðing við fjármála- stofnun Copenhagen Business School og kennara við Háskólann í Reykjavík, John Quitter, ráðgjafa og fyrrverandi bankastjóra í London, Lars Christensen, yfirmann greiningardeildar Danske Bank í Kaupmannahöfn, Mark Sismey- Durrant, bankastjóra Heritable banka í London, Rene Kallestrup, fjármálasér- fræðing við Copenhagen Business School og fyrrverandi starfsmann Danske Bank og Seðlabanka Íslands, og Roger Gifford, bankastjóra SEB (Skandinaviska Enskilda Banken) í London. Einnig var rætt við nokkra erlenda bankamenn sem ekki vildu láta nafns síns getið.4

Vinnuhópur um siðferði og starfshætti lét vinna tvo viðauka sem fylgja þessari skýrslu. Sá fyrri er greinargerð Rannsóknaseturs um fjölmiðla og boðskipti við Háskóla Íslands þar sem lagt er mat á umfjöllun fjölmiðla um íslenskt viðskiptalíf og fjármálafyrirtæki á tímabilinu janúar 2006 til október 2008. Hinn síðari er álitsgerð Huldu Þórisdóttur, sem er doktor í félagslegri sálfræði og lektor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands, um bankahrunið frá sjónarhóli kenninga og rannsókna í félagslegri sálfræði. Með þessum viðauk- um telur vinnuhópurinn að komið sé til móts við hugmyndir sem fram koma í ákvæði laganna um verkefni vinnuhópsins og fræðileg sjónarhorn á það.

Siðferði, starfshættir og viðmið greiningarinnar

Markmið vinnuhóps um siðferði og starfshætti var ekki að setja saman lýsingu á því sem gerðist en umfjöllunin hefur eftir föngum tekið mið af ítarlegri greiningu rannsóknarnefndar Alþingis. Segja má að vinnuhópurinn og rann- sóknarnefndin leggi með ólíkum hætti út af sömu gögnum; rannsóknarnefnd- in leitast við að draga upp heildarmynd af atburðunum en vinnuhópurinn setur þá í stærra samhengi og leggur á þá mat í ljósi góðra starfshátta og siðfræðilegra viðmiða.

Oft er sagt að erfitt sé að festa hendur á siðferðinu. Flestir kenna þó börn- um sínum að rangt sé að meiða, stela og ljúga. Þessi grundvallaratriði mynda ávallt kjarna mannlegs siðferðis en þau geta tekið á sig flókna mynd í ýmsum aðstæðum lífsins, ekki síst þar sem um völd og fjármuni er að tefla eins og í stjórnmálum og viðskiptum. Siðfræði er gagnrýnin greining á siðferði og starfsháttum. Siðferði er í grófum dráttum ofið úr fjórum meginþáttum: (i) Verðmætum og gildismati. Verðmæti eru í þessu samhengi þau siðferðilegu gildi, svo sem frelsi og réttlæti, sem eru forsendur góðra samskipta og farsæls samfélags. (ii) Dygðum og löstum einstaklinga. Dygðir eða mannkostir eru lofsamlegir ríkjandi eiginleikar, svo sem hugrekki og hófsemi, er stuðla að farsæld einstaklinga og samfélags. Lestir eru hið gagnstæða, svo sem græðgi og hroki. (iii) Siðareglum sem standa vörð um siðferðileg verðmæti og hvetja til góðra verka. Siðareglur eru ýmist óskráðar eða skráðar en þær síðarnefndu setja fram meginskyldur og ábyrgð þeirra sem starfa á ákveðnu starfssviði. (iv) Skyldum og ábyrgð sem varða siðferðið eins og það tengist stöðu manna eða hlutverkum. Hlutverkabundin ábyrgð felur í sér að menn eiga að sjá til þess að ákveðnir hlutir gerist eða gerist ekki í krafti þess að þeir gegna tiltek- inni stöðu og hafa umsjón með tilteknu starfssviði.

Finna má þessa þætti siðferðis í öllum samfélögum en þeir taka á sig til- teknar myndir og öðlast ólíkar áherslur í þeirri starfsemi og siðmenningu sem þeir eru hluti af. Í störfum fagstétta er siðferði svo samofið góðum starfsháttum að þar verður ekki sundur skilið. Það eru því náin tengsl á milli siðferðis og starfshátta, og þegar rætt er um siðferði til að mynda í viðskipt- um og stjórnmálum eru starfshættir fólgnir í því. Vandaðir og viðurkenndir starfshættir á þessum sviðum mynda þá viðmið fyrir gagnrýna siðferðilega greiningu. Þetta er stundum nefnt innri gagnrýni vegna þess að viðmiðin eru vaxin úr þeim veruleika sem til skoðunar er. Spurt er hvort menn efni þau loforð sem hugmyndir um fagmennsku, vandaða starfshætti, lýðræðislega stjórnarhætti og góða viðskiptahætti fela í sér. Vandaðir eða góðir stjórnsiðir einkennast til að mynda af því að embættismenn og kjörnir fulltrúar gegna skyldum sínum af heilindum og samviskusemi. Þær skyldur taka öðru fremur mið af því að störfin fela í sér almannaþjónustu. Jafnframt má segja að mörg siðferðileg hugtök sem rædd eru í samhengi við margvísleg málefni í skýrsl- unni beri sjálf með sér viðmið fyrir gagnrýnið mat á starfseminni sem er til skoðunar. Lýðræði vísar hér til dæmis einkum til lýðræðislegra stjórnarhátta sem einkennast af aðgreiningu valds og hófsamlegri beitingu þess, upplýs- ingum til borgaranna og samráði við þá sem stjórnvaldsákvörðun varðar, og virðingu fyrir mannréttindum.

Á opinberum vettvangi þarf siðferðileg hugsun öðru fremur að lúta við- miðum um almannahagsmuni enda ber almannaþjónum að efla þá og vernda gegn hvers konar sérhagsmunum. Það er einkenni siðferðilegrar hugsunar að hún metur gæði þeirra markmiða sem stefnt er að. Tæknileg hugsun aftur á móti snýst um að velja áhrifaríkustu leiðirnar að völdu markmiði óháð því hvert það er. Siðferðileg hugsun hefur átt erfitt uppdráttar meðal annars vegna þess að ákveðið viðmiðunarleysi hefur verið ríkjandi um ágæti mark- miða og vantrú á rökræðu um þau. Slík afstaða býr í haginn fyrir að sérhags- munir þrífist á kostnað almannahagsmuna en það er eitt megineinkenni á því hugarfari sem ríkti hérlendis í aðdraganda bankahrunsins.

Þakkir Vinnuhópurinn hefur unnið í nánu samráði við rannsóknarnefnd Alþingis og þakkar þeim Páli Hreinssyni, Sigríði Benediktsdóttur og Tryggva Gunnarssyni fyrir ánægjulegt samstarf. Þau lásu yfir skýrslu vinnuhópsins og færðu margt til betri vegar. Eftirtaldir lásu yfir einstaka kafla skýrslunnar og komu með góðar ábendingar: Elín Jónsdóttir, Gunnar Helgi Kristinsson, Guðrún Johnsen, Guðmundur Hálfdanarson, Ólafur Ísleifsson, Sigurður Þórðarson, Valgerður Anna Jóhannsdóttir, Vilhjálmur Bjarnason og Þuríður Sigurjónsdóttir. Eftirtaldir funduðu með vinnuhópnum eða einstökum meðlimum hans og veittu góð ráð: Guðmundur Heiðar Frímannsson, Guð- mundur Hálfdanarson, Guðmundur Magnússon, Guðni Th. Jóhannesson, Páll Skúlason, Ragnar Önundarson, Sigrún Davíðsdóttir, Valgerður Anna Jóhannsdóttir, Þorbjörn Broddason og Þröstur Ólafur Sigurjónsson. Öllu þessu fólki er þakkað fyrir góðar ábendingar. Hlynur Orri Stefánsson starfaði með vinnuhópnum um skamman tíma. Loks átti vinnuhópurinn mjög gott samstarf við starfsfólk rannsóknarnefndar Alþingis. Auk þeirra sem áður eru nefnd ber einkum að þakka þeim Agnari R. Agnarssyni, Arnaldi Hjartarsyni, Esther Finnbogadóttur, Guðrúnu Aradóttur, Heiðari Guðnasyni, Héðni Eyjólfssyni, Lúðvík Elíassyni og Önnu S. Guðfinnsdóttur fyrir margvíslega aðstoð.