H. Niðurstaða

Bankarnir tóku of mikla áhættu Íslensku bankarnir tóku gífurlega áhættu. Þeir juku útlán og tóku yfir banka og fjármálastofnanir, einkum erlendis, á ógnarhraða. Þeir tóku því á sig skuldbindingar sem höfðu gífurlega kerfisáhættu í för með sér. Hraður vöxtur útlána er vandasamur jafnvel fyrir bestu banka. Vöxtur íslensku bankanna var í sérflokki. Vöxtur útlána afhjúpaði og beindi athyglinni að Akkilesarhæl íslensku bankanna – fjármögnuninni. Innlán íslensku bankanna hafa ávallt verið tiltölulega lítil. Gífurlegur vöxtur útlána íslensku bankanna á nýrri öld gerði þá sífellt háðari því að geta tekið og endurfjármagnað mjög stór lán á alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum. Þegar fjármagnsmarkaðir hrundu á haustdögum 2008 voru örlög íslensku bankanna innsigluð. Bankarnir höfðu skuldsett sig að því marki að það gerði íslensk yfirvöld að áhrifalausum áhorfendum með atburðunum. Íslensku bankarnir voru stofnaðir sem hefðbundnir viðskiptabankar (commercial banks) og störfuðu í þeim anda fram á öndverðan þennan áratug. En íslensku bankarnir færðust á fáum árum yfir í fjárfestingarbankastarfsemi. Ásamt viðskiptavinum sínum og fyrir hönd þeirra réðust bankarnir oft út í mjög stór kaup á fyrirtækjum og öðrum eignum. Í leiðinni tóku bankarnir að verulegu marki eigin stöður í hlutabréfum, bæði skráðum og óskráðum. Bankarnir söfnuðu upp mjög mikilli áhættu í efnahagsreikningum sínum. Jafnmikið eða meira leyndist undir yfirborðinu. Bankarnir höfðu í mjög miklum mæli veitt viðskiptamönnum sínum lán til kaupa á hlutabréfum. Meðal viðskiptavina bankanna var mikill fjöldi eignarhaldsfélaga og fjárfestingarfélaga (oft SPV-félög sem stofnuð voru af þessu tilefni) sem áttu stóra eignarhluti sem fjármagnaðir voru með lánum. Bankarnir lögðu oft til fjármögnun án þess að tryggja sér persónulega ábyrgð hluthafanna. Í alltof ríkum mæli lá áhættan af lánum hjá bönkunum sjálfum – fremur en hjá viðskiptavinum. Eignarhlutirnir reyndust í hæsta máta illseljanlegir. Bankarnir höfðu yfirleitt tryggt fjármögnun með föstum eingreiðslulánum (kúlulán). Það nægði þó ekki. Lánin varð að framlengja. Aftur og aftur. Mjög lítill veltuhraði var á útlánum bankanna. Þessar aðstæður juku fjármögnunarerfiðleika þeirra. Bankarnir réðust í alltof stórar skuldbindingar Ísland er lítið land. Þrír tiltölulega stórir bankar hefðu hæglega átt að geta þjónað jafnvel stærstu fyrirtækjum landsins án þess að brjóta mikilvægustu reglu í bankalöggjöfinni sem kveður á um að takmarka beri hámarksstærð einstakra skuldbindinga við 25% af áhættugrunni bankans. Allt of stórar einstakar skuldbindingar hafa eflaust orðið fleiri bönkum að falli en nokkuð annað. Full ástæða er því til að taka fyrrnefnda reglubankalöggjafarinnar alvarlega. Það er einnig rík ástæða að reikningsfæra skuldbindingar margra viðskiptavina sameiginlega sem eina skuldbindingu, ef skuldbindingarnar fela í sér tengda áhættu. Íslensku bankarnir brutu gegn þessari reglu. Þeir réðust m.a.s. út í mjög stór viðskipti og virtu á engan hátt ákvæði í reglum Fjármálaeftirlitsins nr. 216 frá 2. mars 2007, þar sem „tengd áhætta“ er skilgreind. Bankarnir réðust í fáránlega stór viðskipti. Í lok september 2008 námu heildarskuldbindingar Baugssamstæðunnar (Baugur Group og félaga sem tengdust Baugi á þann hátt að ætla mætti að þau hefðu tengda áhættu) við stóru bankana þrjá líklega 700 milljörðum króna. Endanleg afmörkun skuldbindinga í samræmi við reglur nr. 216 krefst hins vegar nánari athugunar. Þrátt fyrir að skuldbindingum við Baugsfyrirtækin hefði verið skipt jafnt (miðað við eiginfjárgrunn bankanna) á milli Kaupþings, Landsbanka og Glitnis, hefðu viðskiptin gert alla bankana þrjá brotlega við reglugerð nr. 216. Meira að segja svo um munaði. Eftir á að hyggja er erfitt að skera úr um hver féll fyrst, Baugur eða bankarnir. Staðreyndin er sú að hrun í aðeins einu mikilvægu félagi í Baugssamsteypunni hefði að öllum líkindum nægt til að draga alla þrjá bankana með sér í fallinu. Baugur og bankarnir fólu í raun og veru í sér sameiginlega áhættu. Þessi furðumiklu tengsl sýna að bankarnir voru komnir allt of nálægt viðskiptavinum sínum. Á sama hátt voru skuldbindingar Björgólfs Guðmundssonar og Björgólfs Thors Björgólfssonar og félaga undir stjórn þeirra feðga orðnar það miklar að fall aðeins eins þeirra hefði örugglega dregið ekki aðeins Landsbankann heldur einnig Glitni.með í fallinu. Skuldbindingar Ólafs Ólafssonar (Kjalars), stórs hluthafa í Kaupþingi, ógnuðu ekki aðeins Kaupþingi heldur einnig Glitni. Skuldbindingar Exista og Roberts Tchenguiz gagnvart Kaupþingi voru svo miklar að fall annars þeirra hefði fellt Kaupþing. Á sama hátt hefði Karl Wernersson einnig getað ýtt Glitni.fram af brúninni. Þá er einnig líklegt að bankarnir þrír hafi átt viðskipti innbyrðis í þvílíku umfangi að fall eins þeirra hefði dregið hina tvo með. Aðferðir bankanna til að fjármagna stóra hluthafa í hinum tveimur bönkunum sýna greinilega að engin mörk voru á milli bankanna. Bankarnir höfðu ekki aðeins færst of nálægt viðskiptavinum sínum heldur einnig hver öðrum. Umfangsmikil endurkaup eigin hlutabréfa Allir bankarnir þrír notuðu sérstaklega óheilbrigðar aðferðir sem fólust í að veita lánsfjármögnun til kaupa á eigin hlutabréfum gegn veðum í bréfunum sjálfum. Lán fyrir kaupum eigin bréfa gegn veði í þeim varð eftir október 2007 þannig að formi og umfangi að gera má ráð fyrir að hafi brotið gegn lögum. Í raun og veru rýrðu bankarnir hlutafé sitt án þess að það kæmi nokkurs staðar fram í bókum þeirra. Og án þess að það hefði verið lagt fyrir, eða samþykkt af, aðalfundi. Ekki er ljóst hvers vegna sama gagnrýnisverða framkvæmdin komst á hjá öllum bönkunum þremur. Líklega hafa menn viljað styrkja gengi hlutabréfanna. En það er nú einu sinni ekki hlutverk félags sem gefur út hlutabréf að ákveða gengi þeirra – heldur hlutabréfamarkaðarins. Augljóst er að bankarnir lentu í vítahring þegar þeir hófu að fjármagna kaup á eigin hlutabréfum hjá viðskiptavinum sem skorti bæði greiðslugetu og -vilja. Bankarnir sáu sig knúna til að vernda virði trygginga sinna – sinna eigin hlutabréfa.

Ekki er ljóst hvernig þessi keðjuverkun hófst – hvað það var sem kveikti þennan áhuga bankanna á gengi hlutabréfa þeirra. En það er líklega ágætis ágiskun að hinar fáránlegu valréttaraðferðir hafi valdið þeirri óeðlilegu athygli sem gengi hlutabréfanna fékk. Hin útbreidda aðferð að gera starfsmenn að stórum hluthöfum í bönkunum með því að lána fyrir því, bjó til óheilbrigð gagnkvæm tengsl. Allir flæktust þar inn í. Í slíku umhverfi verða ekki margir til að benda á keisarann. Bankarnir – hlaðborð stóru hluthafanna Stóru íslensku bankarnir þrír voru í raun hver á valdi síns stórhluthafa eða vel skilgreinds hóps hluthafa. Ekki þarf meirihluta hlutabréfa til að stjórna fyrirtæki sem er skráð í kauphöllinni og með dreifða eignaraðild að öðru leyti. Björgólfur gat haft Landsbankann á valdi sínu einn og óstuddur. Jón Ásgeir (með aðstoð Karls Wernerssonar) stjórnaði Glitni, en Ágúst og Lýður Guðmundssynir (með aðstoð Ólafs Ólafssonar) stjórnuðu Kaupþingi. Ágúst og Lýður Guðmundssynir virðast að miklu leyti hafa lagt áhrif sín í Kaupþingi í hendur valdamikils stjórnarformanns, Sigurðar Einarssonar, en hann var lengi stór hluthafi, fyrir hönd bankans, í Exista, fyrirtæki þeirra bræðra. Sigurður var starfandi stjórnarformaður en það er umdeilt fyrirkomulag sem ekki er hefð fyrir á Norðurlöndum og reyndar bannað í Danmörku. Ótakmörkuð ítök í bönkunum þremur virðast hafa verið á höndum færri en tíu manns, þar sem Sigurður, Björgólfur og Jón Ásgeir voru valdamestir. Þetta er gífurleg samþjöppun valds. Bankarnir stóðust það ekki með eftirlitskerfum sínum. Stórhluthafarnir fimm sem réðu lögum og lofum í stjórnum bankanna höfðu, ásamt fyrirtækjum sem nátengd voru hluthöfunum, tekið lán í bönkunum að andvirði líklega samtals 1.650 milljarðar króna. Robert Tchenguiz er hér ekki talinn til nátengdra aðila við stórhluthafa en viðskipti hans við Kaupþing námu 279 milljörðum króna og var hann næststærsti viðskiptavinur bankans. En Tchenguiz átti reyndar sæti í stjórn Exista hf., stærsta hluthafa Kaupþings! Fimm stærstu hluthafar bankanna voru einnig fimm stærstu viðskiptavinir þeirra. Langstærstu! En ekki nóg með það. Þeir sátu einnig í bankastjórn eða áttu fulltrúa þar. Fyrirkomulagið virðist vægast sagt vafasamt. Hætta á klíkuskap og sjálfsafgreiðslu vofir yfir. Yfirlit yfir stærstu viðskipti bankanna segir sína sögu. Samþjöppun eignarhalds á bönkunum, sem má að miklu leyti rekja til einkavæðingar bankanna árið 2002, átti eftir að leiða til mikilla hamfara. Stjórnir bankanna og yfirvöld brugðust Augljóst er að stjórn bankanna brást. Hið sama virðist eiga við um endurskoðendur. Það er óskiljanlegt að á Íslandi, þar sem allir þekkja alla, hafi verið hægt að líta svo lengi fram hjá því að ýmsar stórar skuldbindingar bankanna, væru þær bókfærðar rétt, brytu í bága við lög og reglugerðir. Það er óskiljanlegt að í Reykjavík, þar sem bankarnir voru svo áberandi í kauphöllinni, hafi menn ekki uppgötvað að bankarnir keyptu árið fyrir fall bankanna eigin hlutabréf í ógnvekjandi mæli og komu þeim fyrir hjá leppum bankanna. Fjármálaeftirlitið og Seðlabankinn virðast einnig hafa brugðist. Óljóst er hvort löggjafinn og yfirvöld hafi gert sér grein fyrir þeirri ábyrgð sem fylgir miklum umsvifum þriggja stórra banka fyrir utan landsteinana. Þá er óljósthvort Fjármálaeftirlitið hafði nægileg úrræði til að beisla bankana. Líklega voru hvorki löggjafinn né yfirvöld í stakk búin til að fylgja bönkunum eftir á ógnarhraða þeirra. Bankarnir voru orðnir óviðráðanlegir. Hrun íslensku bankanna var af sögulegri stærð. Í Danmörku þarf að leita allt aftur til gjaldþrots Landsmandsbanken á árinu 1922 til að finna bankahrun af sömu stærð. Í kjölfar þess var ýmsum ákvæðum bætt í danska bankalöggjöf sem enn mynda hryggjarstykkið í henni. Ákvæðin takmarka hámarksstærð einstakra skuldbindinga; ákvæðin eiga að tryggja að bankastjórn hygli ekki eigin hagsmunum eða tengdra aðila; ákvæðin eiga að tryggja að bankar, bankastjórnir og bankastarfsfólk braski ekki með hlutabréf bankanna. Þetta eru ákvæði sem á Íslandi virðist ekki hafa verið tekið nægilega mikið tillit til. Fjölmiðlar voru seinir að bregðast við bönkunum Fjórða valdið, fjölmiðlarnir, virðist einnig hafa brugðist. Bankar eru gott fréttaefni. (Það geta menn sannfærst um við lestur dagblaða á liðnu ári.) Þrátt fyrir bankaleynd hefðu gagnrýnir fjölmiðlar getað afhjúpað hvað var á seyði í bönkunum miklu fyrr. Stór hluti íslenskra prentmiðla var hins vegar undir stjórn eða áhrifum Björgólfs og Jóns Ásgeirs. Sterk yfirvöld og frjálsa fjölmiðla þarf til að hafa taumhald á bönkunum.