Fylgiskjal 1
Jørn Astrup Hansen:
Jørn Astrup Hansen er fæddur í Sædding á Jótlandi árið 1942. Hann er cand. oecon. frá Árósaháskóla og er fyrrverandi bankastjóri. Hann hefur reynslu af því að koma að stjórnun banka sem lent hafa í fjármálaáföllum. Þannig var hann skipaður í stjórn Midtbank í Herning 1988 við endurreisn bankans. Hann var skipaður forstjóri Sjóvinnubankans í Færeyjum 1. janúar 1993 sem sameinaðist Føroyja banka í apríl 1994 og sinnti því starfi til ársins 2005. Eftir fall EBH bank A/S haustið 2008 tók Finansiel Stabilitet A/S, endurskipulagningarfélag í eigu danska ríkisins, bankann yfir og var Jørn Astrup Hansen skipaður formaður stjórnar félagsins. Að beiðni rannsóknarnefndar Alþingis dvaldi Jørn Astrup Hansen á Íslandi um tíma á árinu 2009 og vann með starfsfólki nefndarinnar að athugun á útlánum stóru íslensku bankanna þriggja og veitti nefndinni ráðgjöf. Í framhaldi af því tók hann saman þá greinargerð sem hér fylgir í íslenskri þýðingu um mat sitt á starfsemi bankanna og þá m.a. í samanburði við starfshætti og reglur í Danmörku. Greinargerðin er birt á dönsku sem viðauki 7 í rafrænni útgáfu skýrslu rannsóknarnefndarinnar.
Íslenskir bankar
Inngangur
Íslensku bankarnir féllu á haustdögum 2008. Eflaust voru margar ástæður fyrir því. Bankar lentu í vandræðum víðar en á Íslandi. Sumar ástæður erfiðleikanna á Íslandi voru einnig fyrir hendi í öðrum löndum. Þó er almennt talið að ekkert land hafi orðið eins illa úti í bankakreppunni og Ísland. Annars staðar tókst að mestu leyti að lóðsa bankana gegnumkreppuna með ríkisábyrgðum á skuldbindingum þeirra, en ekki reyndist unnt að bjarga íslensku bönkunum þrátt fyrir að ríkið yfirtæki þá. Því er rík ástæða til að velta fyrir sér hvort sérstakar aðstæður hafi átt þátt í hruni íslensku bankanna. Tap bankanna reyndist það mikið að afskrifa varð eigið fé þeirra (og ríflega það) sem tap. There are two sides of the balance sheet: the left side and the right side. On the left side, nothing is right. And on the right side, nothing is left (Það eru tvær hliðar á efnahagsreikningum: sú vinstri og sú hægri. Vinstra megin er ekkert rétt. Og hægra megin er ekkert eftir.) Í þessari greinargerð verður því sjónum beint að eignahlið efnahagsreikninga bankanna. Hér verður bent á ýmsa þætti sem ætla má að hafi hver fyrir sig en þó aðallega í sameiningu átt ríkan þátt í hruninu. Ætla má, því að í ársskýrslum bankanna og skýrslum endurskoðenda til stjórna bankanna er aðeins fjallað yfirborðslega um þessa þætti. Því er þörf á nánari rannsókn til að kveða á um hvort og þá í hve miklum mæli einstakir (áhættu)þættir sem fjallað er um hér á eftir áttu þátt í hruni bankanna. Áhættuþættir: – Gífurlegur vöxtur útlána – Misvægi innlána og útlána – Gífurleg lán til kaupa á eigin hlutabréfum – Afar stór lán til stórhluthafa, bankastjórnar og framkvæmdastjórnar – Ófullnægjandi uppgjör á stórum áhættuskuldbindingum – Veðsetning á föstum eignum frekar en greiðsluflæði – Önnur starfsemi en bankaþjónusta Hér á eftir verður fjallað stuttlega um þessa þætti. Með almennu orðalagi – og í tengslum við íslensku bankana. Eingöngu verður fjallað um aðstæður í stóru bönkunum þremur, Kaupþingi banka hf., Glitni.banka hf. og Landsbanka Íslands hf.
A. Gífurlegur vöxtur útlána
Gífurlegur vöxtur hafði einkennt íslensku bankana á síðari árum, einkum útlán þeirra. Þeirri þróun er lýst í töflunni hér á eftir.
Hafa ber í huga að talsverður hluti vaxtarins stafaði af kaupum á öðrum fyrirtækjum og starfsemi. Einnig má minna á að gengi íslensku krónunnar sveiflaðist töluvert á tímabilinu og að það féll mjög mikið á fyrri hluta ársins 2008. Mikilvægt er að hafa þetta í huga því lán bankanna voru að miklu leyti veitt í öðrum gjaldmiðlum (en íslensku krónunni).
Engu að síður er vöxturinn afar óvenjulegur. Reynslan sýnir að hraður vöxtur gerir miklar kröfur til rekstrarins. Reynslan sýnir að hraður vöxtur felur yfirleitt í sér verulega tapsáhættu. Í Danmörku nam árlegur útlánavöxtur tveggja banka, Hróarskeldubanka og ebh bank, 50% en aðeins í stuttan tíma (skemur en 5 ár). Báðir urðu þeir gjaldþrota á árinu 2008 og höfðu þá tapað miklu á útlánum.
B. Misvægi innlána og útlána
Hefðbundin bankastarfsemi felst í að breyta mörgum, litlum og skammvinnum innlánum í stór útlán til lengri tíma. Það getur verið ýmsum vandkvæðum bundið. Til dæmis skorti á greiðslugetu útlánaþega! Ef eigið fé er hæfilegt og jafnvægi milli inn- og útlána má hins vegar ætla að við eðlilegar aðstæður verði engin vandræði með lausafjárstöðuna. Innlán sem tekin eru út úr banka eru yfirleitt endurfjármögnuð með nýjum innlánum. Afborganir af útlánum geta að miklu leyti fjármagnað ný útlán. Þá er að vísu gert ráð fyrir að innlán séu í réttu hlutfalli við útlán bankanna. Því fór fjarri að þessi skilyrði væru fyrir hendi í íslensku bönkunum.
Augljóst er að íslensku bankarnir tóku mikla áhættu. Líklega er sjaldgæft að bankar sem eru að forminu til hefðbundnir viðskiptabankar (commercial banks) spjari sig til lengri tíma með svo takmarkaða eiginfjármögnun útlána sinna. Íslensku bönkunum tókst það lengi vel, en þá staðreynd ber að skoða í ljósi þess að allt tímabilið frá árinu 2001 einkenndist af óvenjulega góðri lausafjárstöðu og óvenjulega lágum vöxtum. Lehman Brothers varð gjaldþrota 15. september 2008. Peningamarkaðir frusu. Það reyndist örlagaríkt fyrir íslensku bankana. Enda þótt lausafjárskortur hafi velt íslensku bönkunum var hann ekki orsök þess að þeir urðu gjaldþrota. Í greinargerð þessari verður ekki lagt frekara mat á skuldir bankanna.
C. Gífurleg lán til kaupa á eigin hlutabréfum
Félagalöggjöf kveður á um að félög geti ekki, af eðlilegum ástæðum, skráð sig fyrir eigin hlutabréfum. Félag getur ekki togað sig upp af sjálfsdáðum, það getur ekki tekið eigin hluti að veði. Því eru (einnig) takmörk sett hvað bankar geta gengið langt í að lána gegn veðum í eigin hlutabréfum. Ef eigin hlutabréf eru seld með þeim skilmála að þau eigi að kaupa aftur síðar, ber að bókfæra hlutabréfin sem eign bankanna í reikningsskilum. Hlutabréfin geta því ekki talist hluti af eigin fé, heldur ber að draga þau frá við útreikninga á eiginfjárhlutfalli bankans. Hafi bankinn veitt lán gegn veði í eigin hlutabréfum, getur Fjármálaeftirlitið krafist þess að veðsettu hlutabréfin verði dregin frá við útreikninga á eiginfjárhlutfalli bankans, ef ætla má að markmið veðsetningarinnar sé að komast hjá frádrætti frá eigin fé.
Reglurnar eiga að tryggja að eigið fé sé ekki tilbúningur heldur raunverulegt og vernda þannig hagsmuni sparifjáreigenda og annarra kröfuhafa bankanna. Samkvæmt framkomnum upplýsingum hafa íslensku bankarnir reiknað hlutabréf, sem í raun voru skráð og í eigu bankans, sem hluta af eigin fé sínu.
i. Landsbanki Íslands hf.
Landsbankinn hafði í árslok 2007 veitt bankastjórn og starfsfólki kauprétti að 1.488,7 milljónum hluta, eða 13,2% af hlutafénu, á lausnarverði á bilinu 3,58-39,4 kr. Undir eðlilegum kringumstæðum hefði mátt ætla að Landsbankinn gæfi út ný hlutabréf þegar og ef starfsfólkið nýtti sér forkaupsréttinn. Eða að Landsbankinn tryggði forkaupsréttinn með því að eiga næg eigin hlutabréf til þess að mæta þeirri skuldbindingu. Þá hefði átt að mótreikna virði eigin hlutabréfa í eigin fé bankans. Landsbankinn fór með eignarhald hlutabréfanna fyrir eigin reikning – en samkvæmt því sem upplýst hefur verið, ekki í eigin bókhaldi. Bankinn hefði þar að auki ekki mátt eiga hlutafé í bankanum sem nam meira en 10% af heildarhlutafé. Hlutunum var komið fyrir í eignarhaldsfélögum en þau héldu hlutabréfunum fyrir hönd Landsbankans til þess að bankinn gæti sinnt skyldum sem leiddu af útgáfu kauprétta. Yfir eignarhaldsfélögunum réðu sjálfseignarstofnanir (e./d. trusts) sem skráð voru í fjarlægum ríkjum. Eignarhaldsfélögin tóku lán hjá samkeppnisaðilum Landsbankans með veði í bréfunum: Straumi-Burðarási hf., Kaupþingi banka hf. og Glitni.banka hf. Þessi tengsl sýna hið óvenjulega nána samstarf bankanna. Landsbankinn hafði vissulega ábyrgst lánin gagnvart Kaupþingi og Glitni! Hér virðist liggja fyrir sniðganga (d. omgåelse) á lagareglum og hefði henni eflaust verið hafnað af yfirvöldum, hefði þeim verið kunnugt um hana! Samkvæmt skráningu kauphallar í árslok 2007 var virði hlutabréfanna 52,8 milljarðar króna, eða hvorki meira né minna en 29,4% af bókfærðum eignum Landsbankans. Mér er ekki ljóst á hvaða gengi eignarhaldsfélögin bókfærðu hlutabréfin, né á hvaða gengi þau voru veðsett. Þó er ástæða til að ætla að fyrirkomulagið hafi falið í sér gífurlegt ofmat á eigin fé Landsbankans. Það kom í ljós á haustdögum 2008!
ii. Kaupþing banki hf.
Í ársskýrslu Kaupþings 2007 er greint frá því að í lok árs hafi 7,8% hlutur í bankanum verið í eigu starfsmanna bankans. Kauphallarvirðið nam 51 milljarði króna. Það er óvenjulega há upphæð. Samkvæmt framkomnum upplýsingum höfðu starfsmennirnir hins vegar fjármagnað hlutabréfakaupin með lántökum hjá Kaupþingi, sem í öllum aðalatriðum bar því áhættu vegna hlutabréfanna. Í byrjun hafði bankinn veitt starfsfólki sölurétt á hlutabréfunum (rétt til að endurselja bankanum hlutabréfin á kaupgengi), þannig að skuldbindingin fól ekki í sér áhættu fyrir starfsmenn. Þetta átti eftir að breytast. Sölurétturinn féll úr gildi og skuldari þurfti að ábyrgjast lánið. Að einhverju leyti var starfsfólki þó gefinn kostur á að flytja skuldbindingarnar í fyrirtæki [eignarhaldsfélög] með lágmarks eigin fé (hálfri milljón króna) sem stofnað var sérstaklega í þessu skyni en það fól í sér að persónuleg ábyrgð starfsmanna var í raun og veru ekki til staðar. Í staðinn fyrirhin hagstæðu „lánakjör“ skuldbatt starfsfólkið sig til að selja ekki hlutabréfin, sem í reynd voru veðsett bankanum. Hinn 25. september 2008 axlaði stjórn Kaupþings afleiðingarnar að fullu með því að ákveða að bankinn skyldi falla frá öllum kröfum á hendur starfsmönnum sem tekið höfðu lán hjá Kaupþingi til kaupa á hlutabréfum í bankanum gegn veði í hlutabréfunum. Formanni bankastjórnar buðust sömu hagstæðu kjör! Ljóst er að „hlutabréfaeign“ starfsfólksins fólst í raun og veru í forkaupsrétti á hlutabréfum (rétti til að kaupa hlutabréf af bankanum fyrir andvirði lánsins). Samkvæmt meginreglunni um efni framar formi hefði átt að bókfæra þessa gjörninga í reikningum bankans sem (ótryggð) útlán og útgefinn kauprétt á hlutabréfum bankans, en ekki sem lán (með veði í eigin hlutabréfum). Bankinn hafði gefið starfsfólki sínu „a free ride“. Hlutina hefði átt að bókfæra sem eignir bankans og undir öllum kringumstæðum hefði átt að draga gjörninginn frá við uppgjör á eiginfjárhlutfalli bankans. Þeirri spurningu er ósvarað hvort yfirleitt sé ráðlegt að starfsfólk gerist hluthafar í banka í þeim mæli sem stefnt var að. Hefði hlutabréfaeignin verið raunveruleg hefði hún hugsanlega ógnað efnahagslegri velferð starfsfólksins. Starfsfólk var látið taka þátt í gjörningi sem virðist hafa verið þáttur í gífurlegri hagræðingu á gengi hlutabréfa. Það vekur hins vegar furðu að ekki hafi verið bundinn endi á þetta framferði. Það virðist naumast verjandi að starfsfólk bankans skuldsetji sig hjá vinnuveitanda í jafnmiklum mæli og raun bar vitni. Bankar eiga ekki að hafa starfsmenn í vinnu sem eru ekki borgunarmenn fyrir skuldum sínum. Greinileg áhætta felst í því að bankastarfsmenn hafi ekki reglu á fjármálum sínum! Endurskoðendur vöktu reyndar athygli á þessum vanda í febrúar 2008. Í lok árs 2007 höfðu „lykilstarfsmenn“ Kaupþings tekið lán hjá bankanum að andvirði hvorki meira né minna en 29.411 milljónir króna. Lánunum hafði að miklu leyti verið varið til kaupa á hlutum í bankanum og voru hlutabréfin yfirleitt fjármögnuð að fullu með lánum. Í október 2007 fór gengi hlutabréfa í Kaupþingi að lækka og í lok ársins voru lán sumra starfsmanna orðin hærri en kauphallarvirði hlutabréfanna. Lánin voru án þeirrar tryggingar sem gert hafði verið ráð fyrir og starfsmennirnir voru líklega ófærir um að greiða þau. Ástandið átti eftir að versna enn frekar. Endurskoðendunum var kunnugt um að stjórn bankans myndi hvorki þvinga fram sölu hinna veðsettu bréfa né krefjast frekari trygginga, og töldu þeir það „very important“ (afar mikilvægt) að stjórn bankans brygðist við þessum vanda. Það gerði stjórnin eins og kunnugt er. Þegar allt var um seinan! Framkvæmdastjóri fjárstýringar (group treasurer) Kaupþings hafði tekið 1.063 milljóna króna lán til kaupa á hlutabréfum en samsvarandi lán framkvæmdastjóra útlána (group credit officer) nam 221 milljón króna. Ingvar Vilhjálmsson, sem hafði umsjón með hluta af kauphallarviðskiptum bankans, hafði tekið lán fyrir kaupum á hlutabréfum sem nam hvorki meira né minna en 4.715 milljónum króna. Þetta er óneitanlega umhugsunarvert! Slík aðstaða brýtur skýrlega í bága við 77. grein danskra laga um fjármálastarfsemi. Ætla má að samsvarandi reglur sé að finna í íslenskum bankalögum. Í ársskýrslu kemur fram að eignarhlutur stjórnarformanns Kaupþings í fyrirtækinu hafi verið 1,10% en eignarhlutur forstjórans 0,98%. Kauphallarvirði þeirra var annars vegar 7.199 milljónir króna og hins vegar 6.367 milljónir króna. Forstjórinn kom hlutabréfum sínum fyrir í hlutafélagi, enstjórnarformaðurinn var skráður persónulega sem hluthafi. Það kemur ekki fram í ársskýrslu að hve miklu leyti stjórnarformaður og forstjóri höfðu tekið lán í Kaupþingi fyrir hlutabréfunum. Kaupþing gefur upp í ársskýrslu 2007 að stjórnarformaður eigi 8.180.423 hluti og forkaupsrétt að 3.248.000 hlutum en það mun í raun ekki vera rétt. Formaðurinn átti ekki, eða einungis í litlum mæli, hlutabréf í Kaupþingi. Síðar kom á daginn að hann átti forkaupsrétt að hlutabréfum bankans í slíkum mæli að erfitt er að gera sér það í hugarlund. Lán til kaupa á hlutabréfum eða hagræðing á gengi á eigin kostnað Lántaka til kaupa á eigin hlutabréfum felur í sér sérstaklega mikla áhættu. Þegar gengi hlutabréfa bankans fellur, lenda lán hluthafanna í vanskilum. Veðið (hlutabréfin) þarf að leysa út (selja) með enn meira gengisfalli. Hætta á keðjuverkun vofir yfir. Fallandi gengi hlutabréfa banka þarf ekki að vera til merkis um rýrnun á raunverulegum efnahag bankans en hér hefur það í för með sér að bankinn verður fyrir tapi á lánveitingum vegna hlutabréfakaupa.
a. Kaupþing banki hf.
Kaupþing er lýsandi dæmi um hvernig hlutirnir geta farið úrskeiðis. Þegar hlutabréf bankans fóru að falla, lét bankinn taka sig í gíslingu fyrir óbreytta stefnu um hátt gengi hlutabréfa. Að því er virðist var þetta gert til að standa vörð um umsamin mörk (margin) á lánum til kaupa á hlutabréfum. Frá júní 2005 til október 2008 keypti bankinn eigin hlutabréf í kauphöllinni í Reykjavík fyrir 143 milljarða króna nettó, og var þeim í miklum mæli komið fyrir á veðsettum vörslureikningum. Á árinu 2008 keypti bankinn bara á íslenskum hlutabréfamarkaði eigin hlutabréf fyrir andvirði 87 milljarða króna (nettó). Þegar lokað var fyrir hlutabréfaviðskipti í október 2008 átti Kaupþing 22,6 milljónir hluta í bankanum. Samkvæmt gengi kauphallar í lok september 2008 nam bókfært virði eigin hlutabréfa bankans 16 milljörðum króna. Lán voru tekin í bankanum fyrir hlutabréfakaupunum og þau sett inn á vörslureikninga í eigu fjárfestingarfyrirtækja með litla eiginfjármögnun. Í raun og veru voru hlutabréfin í eigu bankans. Ef við til einföldunar gerum ráð fyrir að hlutabréfin sem Kaupþing (áfram)seldi á árinu 2008 væru öll á vörslureikningum sem myndast höfðu með lánsfjármögnun bankans, og ef við erum raunsæ og ætlum að hluthafinn/lántakandinn sé ófær um að greiða, þá varði Kaupþing 103 milljörðum króna á árinu 2008, eða 29% af eignum bankans í ársbyrjun, til endurkaupa/innlausnar á eigin hlutabréfum. Aðgerðir Kaupþings í kauphöllinni í Stokkhólmi eru ekki með í þessum útreikningum. Bankinn var að komast í eigu sjálfs sín! Hinn 18. mars 2008 veitti Kaupþing t.d. nýstofnuðu félagi, Holt Investment Group Ltd., 16.100 milljóna króna lán til kaupa á 22 milljónum hluta í bankanum en kaupvirði þeirra nam 15.850 milljónum króna. Hinn 11. júní 2008 fékk Crosslet Vale.eingreiðslulán (bridge loan-bullit) að andvirði 120 milljónir evra til að fjármagna kaup á hlutabréfum í Kaupþingi. Tryggingin var veðsetningarbann (e. negative pledge)! Í fundargerð lánanefndar bankans 18. mars 2008 er að finna athyglisverðan kafla. Í fundargerðinni er fjallað um skuldbindingar bankans gagnvart Kjalari hf., sem virðist hafa staðið frammi fyrir fjárhagslegri endurskipulagningu. Upplýst er að Kjalar, sem var næststærsti hluthafi Kaupþings með 9,9% eignarhlut, hafi í gegnum dótturfélag sitt, Egla Invest B.V., tekið lán hjá Citibanktil að fjármagna hlutabréfakaupin en nú hafi bankinn sagt upp láninu. Í fundargerðinni segir að „líklega muni Kaupþing þurfa að fjármagna hlut Kjalars í Kaupþingi“. Tilvist Kaupþings var ógnað. En bankarnir fjármögnuðu ekki aðeins skuldsett kaup á eigin hlutabréfum. Þeir fjármögnuðu einnig kaup á hlutabréfum samkeppnisaðilanna (kollega sinna!) í miklum mæli. Hinn 5. apríl 2007 veitti Kaupþing Saxbygg, Sundi, Jötni og Elliðahamri lán að andvirði alls 42.110 milljónir króna til kaupa á 12,5% hlutabréfa í Glitni. Lán Kaupþings samsvaraði 29% af eigin fé Glitnis. Viðskiptin höfðu ekki áhrif á eigið fé Glitnis en drógu að vísu úr stöðugleika bankakerfisins. Eigið fé bankanna var að miklu leyti aðeins til á bókum þeirra. Með skuldsettum kaupum á hlutabréfum verður í raun útstreymi á eigin fé í bankakerfinu. Á árunum 2007 og 2008 virðist áhætta af því að eiga hlutabréf hafa verið færð yfir á fyrirtæki með litla eiginfjármögnun. Hinn 11. september 2008 veitti lánanefnd Kaupþings t.d. S. Bollasyni ehf. lán að andvirði 4,8 milljarðar króna til kaupa á hlutum í Exista hf. Í lánasamningi kemur fram að greiða eigi 10% árangursþóknun (d./e. success fee) af nettóhagnaði að 2 árum liðnum. Hins vegar er ekki tekið fram hvor aðilinn eigi að fá árangursþóknunina – Sigurður Bollason eða Kaupþing! Hinn 11. september 2008 veitti Kaupþing einnig nýstofnuðu fyrirtæki, Q Iceland Holding ehf. (sem sagt var í eigu bróður emírsins í Katar), 28 milljóna evra lán til kaupa á 850 milljónum hluta (14,6% eignarhlut) í Alfesca hf., en eignarhlutur Kaupþings í Alfesca var 22% og eignarhlutur Kjalars hf. (næststærsta hluthafa Kaupþings) 40%. Seljanda hlutanna er ekki getið í lánasamningi.
b. Glitnir banki hf.
20. febrúar 2008 veitti Glitnir óstofnuðu SPV-fyrirtæki (Special Purpose Vehicle), með 300 milljónir króna í eigin fé, 5,6 milljarða króna lán til kaupa á 2% eignarhlut í bankanum fyrir 5,2 milljarða króna. SPV-ið var í eigu fjögurra fyrirtækja sem öll voru tengd Milestone. Þó virðist Glitnir ekki hafa tengt þessa skuldbindingu við skuldbindingar bankans gagnvart Milestone. Hinn 12. nóvember 2007 veitti Glitnir Stími ehf. 19,6 milljarða króna lán (80% kaupverðs) til kaupa á 4,3% eignarhlut í Glitni.og 4,3% eignarhlut í FL Group hf. Þegar lánið var veitt var Stím í eigu fjögurra hluthafa utan bankans, þar á meðal Jakobs Valgeirs Flosasonar en eignarhlutur hans í Stími var 20%. Í beinu framhaldi af lánveitingunni jók Jakob Valgeir Flosason eignarhlut sinn um 12,5% í 32,5%, en Glitnir gerðist einnig hluthafi með 32,5% eignarhlut. Hinn 31. mars 2008 seldi Stím ehf. 4 x 20% af hlutabréfunum til fjögurra nýstofnaðra dótturfyrirtækja sem tóku fjögur lán hjá Glitni, alls 12 milljarða króna, til að fjármagna kaupin að fullu. Móðurfyrirtækið Stím ehf. gekkst ekki í ábyrgð fyrir þessum lánum. Þáttur International ehf. var fyrirtæki í eigu Milestone sem hafði tekið lán hjá Morgan Stanley-banka til kaupa á hlutum í Glitni. Á árinu 2008 krafðist Morgan Stanley þess að lánið, að andvirði 217 milljónir evra, yrði greitt. Þá endurfjármagnaði Glitnir hlutabréfin með 190 milljóna evra láni til Svartháfs ehf. (í eigu föður Karls Wernerssonar), en fyrirtækið lánaði upphæðina áfram til Þáttar International ehf. Hér er um að ræða skýr brot á reglum um lán til tengdra aðila. Í raun hafði Glitnir í sjónhendingu afhent um 6,8% eigna sinna og án þess að tilkynna það opinberlega!
Hinn 9. apríl 2008 lánaði Glitnir HG Holding 480 milljónir króna til kaupa á hlutabréfum í Glitni.að andvirði 330 milljónir króna. Samtímis leysti bankinn eina hluthafann, Hauk Guðjónsson (HG), undan sjálfskuldarábyrgð á lánum bankans til HG Holding, en Haukur sat einnig í stjórn Glitnis. Þetta verður að teljast mjög vafasamur gjörningur. Sama dag, 9. apríl 2008, lánaði Glitnir einnig KÞG Holding 1.150 milljónir króna til kaupa á hlutabréfum í Glitni.að andvirði 1.000 milljónir króna. Samtímis leysti bankinn eina hluthafa fyrirtækisins undan sjálfskuldarábyrgð á lánum bankans til KÞG Holding. Hinn 17. september 2008 veitti Glitnir óstofnuðu fyrirtæki í eigu Salt Investments ehf. 5.150 milljóna króna lán gegn takmarkaðri ábyrgð að andvirði 1.200 milljónir króna til kaupa á 2,5% af hlutabréfum bankans fyrir 5.150 milljónir króna. Í desember 2007 hafði Salt Investments ehf. tekið 9,8 milljarða króna lán til kaupa á 2,3% eignarhlut Glitnis og átti nú 4,6% hlut í bankanum. 23. september 2008 veitti Glitnir leyfi fyrir skuldskeytingu, þ.e. skuldaraskiptum, og tók þá dótturfyrirtækið Salt Financials ehf. yfir lán móðurfyrirtækisins að andvirði 9,8 milljarðar króna. Samtímis leysti Glitnir framkvæmdastjóra fyrirtækisins undan sjálfskuldarábyrgð. Hinn 17. september 2008 veitti Glitnir óstofnuðu fyrirtæki í eigu Sigurðar Bollasonar 4,5 milljarða króna lán til kaupa á 298 milljónum hluta í Glitni (2% eignarhald í bankanum), gegn sjálfskuldarábyrgð Sigurðar að fjárhæð 0,9 milljarðar króna. Camel rating benti á í maí 2008 að bankinn hefði vanrækt að upplýsa í hve miklum mæli hlutabréf í Glitni.voru sett að veði fyrir útlánum bankans. Sama réttmæta gagnrýni getur einnig átt við Kaupþing og Landsbanka.
c. Landsbanki Íslands hf.
Hinn 16. apríl 2008 veitti Landsbankinn Sundi ehf. 5,6 milljarða króna lán til að standa við framvirkan samning um kaup á hlutabréfum í Glitni.og Landsbanka en markaðsvirði þeirra var samtals 2,7 milljarðar króna. Gegn sjálfskuldarábyrgð Sunds ehf. lánaði Landsbankinn auk þess Sundi Holding ehf. 4 milljarða króna til að fjármagna tap á framvirkum samningi um hlutabréf í Glitni. Tapi viðskiptavinarins á framvirkum samningum um hlutabréf hefur hér verið breytt í útlánaáhættu í reikningum bankans. Hinn 8. október 2008 var bókað með óformlegum hætti í fundargerðabók lánanefndar Landsbankans að bankinn hefði síðan 24. september 2008 veitt Imon ehf. 5.163 milljóna króna lán til kaupa á hlutabréfum í bankanum að verðmæti 5.150 milljónir króna.
D. Lán til tengdra aðila
Íslensku bankarnir hafa veitt óvenju mikil lán til forystu bankanna (meðlima bankastjórna og framkvæmdastjórnar), stórra hluthafa og tengdra félaga.
Skuldbindingar við tengda aðila virðast hafa verið mjög verulegar. Á miðju ári 2008 hafði Kaupþing veitt tengdum aðilum lán sem námu 42% af eigin fé bankans. Samsvarandi tala hjá Glitni.var 37% en hjá Landsbanka 32%. Þetta hlýtur að teljast mjög óvenjulegt fyrir viðskiptabanka sem skráðir eru í kauphöll og taka á móti innlánum frá almenningi. Hér virðast lánveitingar hafa náð því marki, sem hjá meðlimum stjórnar og framkvæmdastjórnar má óttast að skapi aðstæður sem eru ósamrýmanlegar því sjálfstæði sem venjulega er talið vera forsenda fyrir því að geta valdið leiðtogastöðu í banka á tilhlýðilegan hátt. Auðvelt er að koma auga á vandamálið þegar stór/ir hluthafi/-ar, sem á/eiga fulltrúa í stjórnum bankanna, er/u einnig stór/ir lántaki/ar í bönkunum. Þrátt fyrir að stjórnin taki formlega tillit til venjulegra hæfisreglna, er öll bankastjórnin þó háð þeim hluthafa (hluthöfum) sem ræður meirihluta atkvæða á aðalfundi. Augljós hætta er á því að lánveitingar bankastjórnar beri keim af gagnkvæmum vinargreiðum. Yfirvegað og gagnrýnið mat á lánaumsóknum víkur til hliðar. Dæmi um vafasamar lánveitingar til bankastjórnarmanna eru lánafyrirgreiðslur Kaupþings við Antonius P. Yerolemou, en í september 2008 nam skuldbinding hans við bankann 365 milljónum evra, þar af höfðu þó 203 milljónir evra ekki verið nýttar. Eigið fé Yerolemous og fyrirtækja hans var neikvætt um 46,3 milljónir evra. Yerolemou var ekki fit and proper. Yerolemou hefði því átt að víkja úr bankastjórn. Í dönskum lögum um fjármálastarfsemi er kveðið á um slík tengsl í 64. grein. Ætla má að samsvarandi reglur sé að finna í íslenskri bankalöggjöf. Annað dæmi eru lánveitingar Glitnis til FL Group hf. Lánveitingar til FL Group fóru „óformlega“ fram, eftir því sem upplýst er. Oft voru lánveitingarnar ekki einu sinni afgreiddar í lánanefnd bankans. Samkvæmt 78. grein danskra laga um fjármálastarfsemi hefði lánanefnd ekki einu sinni getað veitt slík lán. Í ljósi tvíþætts hlutverks Þorsteins Jónssonar og Jóns Sigurðssonar í FL Group og Glitni.hefði bankastjórnin í heild átt að koma að afgreiðslu lánsins. Þessi aðstaða getur heldur varla hafa verið í samræmi við íslenska löggjöf.
Reyndar er ástæða til að ætla að bankarnir hafi í ársskýrslum sínum að verulegu marki vanmetið hið raunverulega umfang útlána til tengdra aðila, á sama hátt og umfang stórra áhættuskuldbindinga bankanna var áreiðanlega vanmetið, sjá annars nánar hér fyrir neðan. Í maí 2008 taldi Camels rating að áhættulán (risky lending) til stærstu hluthafa Glitnis og tengdra fyrirtækja hafi numið um 93,3% af áhættugrunni bankans (CAD). Camels rating er með fyrirvara um óskýrar skilgreiningar Glitnis en telur að heildarútlán bankans til tengdra aðila nemi 102% af áhættugrunni (CAD). Tölurnar eru mjög frábrugðnar þeim upplýsingum sem fram koma í hálfsársuppgjöri Glitnis á árinu 2008. Landsbankinn gefur upp að hann hafi ekki tekið þátt í fjármögnun Samson eignarhaldsfélags ehf. og er það eflaust rétt. En bankinn veitti Björgólfi Guðmundssyni og fyrirtækjum hans mjög stór lán. Auk þess tók Landsbankinn þátt í mjög umdeildri fjármögnun Samson eignarhaldsfélags ehf. í gegnum sjóði í umsjón Landsbankans. Í apríl 2008 var það mat Camels rating að útlán Landsbankans til tengdra aðila hafi numið 11,3% af öllum útlánum og andvirði 84,8% af áhættugrunni bankans (CAD). Tölurnar eru mun hærri en þær tölur sem Landsbankinn gaf sjálfur upp í hálfsársuppgjöri 2008. Camels bendir sérstaklega á mjög stór útlán til Björgólfs Guðmundssonar og Björgólfs Thors Björgólfssonar. Í september 2008 brast stíflan. 5. september 2008 veitti stjórn Landsbankans Samson eignarhaldsfélagi ehf. lán sem nam hvorki meira né minna en 168 milljónum sterlingspunda. Sama dag veitti bankastjórnin fyrirtækjum Björgólfs Guðmundssonar, fjárfestingarfélaginu Gretti ehf. og Gretti eignarhaldsfélagi ehf., lán að andvirði 18.000 milljónir króna, 22.596 milljónir króna og 7,3 milljónir evra. Heildarskuldbindingar bankans við Björgólf námu á þessum tíma 33,4% af áhættugrunni bankans (CAD). Bankinn hafði farið fram úr lögboðnu hámarki fyrir stórar áhættuskuldbindingar. Samkvæmt 4. málsgrein 145. greinar laga um fjármálastarfsemi (DK) hefði tafarlaust átt að tilkynna þessa áhættuskuldbindingu til Fjármálaeftirlits. Gera má ráð fyrir að á Íslandi sé álíka skylda um tilkynningu til Fjármálaeftirlitsins. Eignarhald bankanna Í danskri bankalöggjöf er regla sem kveður á um að hverjum einstaklingi eða lögaðila sem hyggst eignast hlut beint eða óbeint sem nemur 10% eða meira af eignarhlut banka, beri að tilkynna Fjármálaeftirliti um slíkt fyrirfram, og þurfi Fjármálaeftirlit að samþykkja fyrirhuguð kaup. Reglan á að tryggja að hlutabréfakaupin fari ekki í bága við eðlilegan og skynsamlegan rekstur bankans. Fjármálaeftirlitið hefði greinilega, ef sams konar reglur gilda á Íslandi, getað komið í veg fyrir hlutabréfakaup FL Group í Glitni. Fjármálaeftirlitið hefði hugsanlega getað hindrað Exista í að komast til áhrifa í Kaupþingi. Með tilliti til aðstæðna hefði þó varla verið hægt að koma í veg fyrir að Björgólfur Guðmundsson næði ráðandi stöðu í Landsbankanum. Það hlýtur að vera öllum ljóst að FL Group (og Baugur) höfðu ekki fjárhagslega burði til að verja 31% eignarhlut sinn í Glitni. Fjármálaeftirlitið hefði sennilega getað (og hefði átt að) koma í veg fyrir að Exista yrði stórhluthafi í Kaupþingi í krafti verulegs krosseignarhalds milli þessara tveggja aðila. Á árinu 2003 hafði Björgólfur Guðmundsson þó líklega fjárhagslega burði til að leggja undir sig 40% eignarhlut Landsbankans en umdeildur starfsferill Björgólfs gæti hafa staðið í vegi vilja hans til að eignast banka.
Varla þarf að ræða það að Jón Ásgeir Jóhannesson, Björgólfur Guðmundsson og Bakkabræðurnir [Ágúst og Lýður Guðmundssynir] réðu ekki við eignarhald á bönkunum. Sjálfir voru þeir í fararbroddi við hömlulausa þenslu útlána sem felldu bankana.
E. Stórir viðskiptavinir og áhættuskuldbindingar (tengd áhætta)
Samkvæmt bankalögum má áhætta vegna eins eða fleiri innbyrðis tengdra viðskiptamanna ekki fara fram úr 25% af áhættugrunni banka (CAD), og samtala allra áhættuskuldbindinga, sem nema meira en 10% af eigin fé, má ekki fara yfir 800% af áhættugrunni (CAD). Allir þrír stóru bankarnir héldu því fram í lengstu lög að þeir fylgdu þessum ákvæðum. Við útreikning á skuldbindingum með tilliti til bankalöggjafar á hins vegar að líta á allar skuldbindingar hóps af innbyrðis tengdum viðskiptavinum sem eina skuldbindingu. Ákvæði þetta veldur oft vafa og ágreiningi við eftirlitsstofnanir. Augljóst er að líta ber á lánafyrirgreiðslur til félaga sem tilheyra sömu fyrirtækjasamstæðu sem eina (samstæðu-)áhættuskuldbindingu. Fari A, beint eða óbeint, með meirihluta í B, ber að túlka skuldbindingar A og B sem eina skuldbindingu samkvæmt bankalöggjöf. Þetta á einnig við um tvo eða fleiri einstaklinga eða lögaðila, þar sem enginn fer með yfirráð yfir hinum, ef fyrir hendi eru þess háttar tengsl á milli þeirra að telja verði líklegt að fjárhagsörðugleikar eins aðila geti teflt í voða endurgreiðslu hjá hinum. Þessi regla kemur fram í reglum Fjármálaeftirlitsins nr. 216 frá 2. mars 2007, sem byggist á lögum nr. 161/2002. Þegar skoðuð eru yfirlit yfir útlánaviðskiptavini bankanna, getur manni virst sem þeir hafi að verulegu leyti vanrækt að flokka tengda viðskiptavini (connected risk) með réttum hætti. Leiða má líkur að því að bankarnir hafi haft mun fleiri stóra lánþega með skuldbindingar umfram 10% af eigin fé bankans en gefið var upp í ársskýrslu.
i. Baugur Group hf.
Í árslok 2007 gaf Kaupþing upp skuldbindingar Baugs Group hf. (46.910 milljónir króna) og Mosaic Fashions Ltd. (49.836 milljónir króna) sem tvær sjálfstæðar skuldbindingar þrátt fyrir að Baugur hefði verið ráðandi hluthafi (með 49% eignarhald) í síðarnefnda fyrirtækinu. Camels rating nefnir að einnig beri að líta á Jötun sem hluta af áhættuskuldbindingu Baugs og mat í maí 2008 að skuldbindingar Baugs og tengdra félaga við Kaupþing væru yfir 30% af áhættugrunni bankans (CAD). En það eru ekki einungis skuldbinding við Mosaic Fashions og Jötun sem ber að skoða sem hluta af skuldbindingum Baugs. Sama á áreiðanlega við um skuldbindingar (a.m.k.) FL Group hf., Stoða hf., Landic Property hf. og (hugsanlega) Fons. Mjög líklegt er að Kevin G. Stanford hafi einnig haft slík tengsl við Baug Group, að Kaupþing hefði átt að líta á Baug og Stanford sem sameiginlega áhættu. Lánafyrirgreiðslur Kaupþings við Kevin G. Stanford, sem námu 519 milljónum evra í september 2008, eru reyndar einnig sérstaklega athyglisverðar að öðru leyti. Í september 2008 var eignarhlutur Stanford í Kaupþingi 4,2% og var hann því fjórði stærsti hluthafi í Kaupþingi. Svo virðist sem Stanford hafi að töluverðu leyti tekið lán til að fjárfesta, ekki aðeins í hlutabréfum Kaupþings heldur einnig í kröfum [d. fordring] á bankann. Erfitt er að sjá hvaða lögmæt markmið geta hafa búið að baki þeim ráðstöfunum.
Margt bendir til þess að bönkunum hafi verið fyllilega ljóst að líta bæri á Baug og Stoðir sem tengda aðila samkvæmt bankalöggjöfinni. Fram kemur í eigin skjölum Glitnis að lánafyrirgreiðslur til Baugs og Stoða hafi verið afgreiddar í einu lagi. Við lánveitingu nr. 505, 26. febrúar 2007, hækkaði bankinn lánin til Stoða upp í 6,9 milljarða króna og til Baugs í 30 milljarða króna. Hinn 21. mars 2007 gaf Glitnir upp að heildarmörk á áhættuskuldbindingum við Baugur Group, Stoðir og tengd félög væru samtals 33,9 milljarðar króna. Í fundargerð frá 18. júní 2007 stendur „að enn sé talið að Stoðir sé hluti áhættu Baugs Group og að þessu beri að stjórna innan heildarmarka“. Hinn 28. júní 2007 veitti Glitnir Stoðum lán að andvirði 3,0 milljarðar danskra króna til kaupa á Keops A/S. Um leið fékk Baugur lán að upphæð 575 milljónir danskra króna í sama tilgangi. Glitnir veitti lánin með því markmiði að auka þóknunartekjur bankans (!) og að því tilskildu að Stoðir og Baugur séu ekki fjármálalega tengdir aðilar samkvæmt ákvæðum bankalaga um stórar áhættuskuldbindingar! Hinn 25. júlí 2007 veitti Glitnir 6.900 milljóna króna lán til 101 Capital ehf. til kaupa á 19% eignarhlut Baugur Group í Stoðum. Félagið 101 Capital er í eigu Ingibjargar S. Pálmadóttur, sambýliskonu og síðar eiginkonu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar, aðalhluthafa í Baugur Group. Hinn 12. september 2007 veitti Glitnir Baugur Group 36.900 milljóna króna lán og Stoðum 30.510 milljóna króna lán. Þetta nam annars vegar 25,3% og hins vegar 20,9% af eigin fé Glitnis. Á fundinum lagði lánanefnd til að „að Stoðir verði ekki skilgreindar sem dóttur/hlutdeildarfélag Baugs og verði því ekki reiknaðar inn í allsherjaráhættu Baugs Group“. Lánanefnd hafði uppfyllt eigin skilyrði! En Glitnir átti ekki eingöngu að gefa upp skuldbindingar við Stoðir sem hluta af áhættunni í tengslum við Baug. Í maí 2008 gefur Camels rating upp að stórar áhættulánveitingar (big risky lending) til félaga sem tengdust Glitni.gegnum FL Group (Baugs, FL Group, Landic Property og Fons) nemi 56,9% af áhættugrunni bankans (CAD).
ii. Exista
Þegar 19. desember 2005 var Kaupþing með 49.660 milljóna króna skuldbindingar á Exista (og tengd félög). Þetta jafngilti 33,2% af bókfærðu eigin fé bankans. Hinn 28. desember 2007 námu skuldbindingar Exista 87 milljörðum króna, samkvæmt fundargerð lánanefndar, eða 27% af eigin fé Kaupþings. Exista hafði farið fram á við Kaupþing að bankinn veitti félaginu heimild fyrir víkjandi láni að andvirði 20 milljarðar króna. Lánanefnd hækkaði óumbeðin upphæðina í 30 milljarða króna, og nam skuldbinding félagsins við bankann þá 36% af eigin fé hans. Hinn 29. maí 2008 stendur stuttort í fundargerð lánanefndarinnar: „Heildarlánsáhætta vegna Exista og tengdra aðila í Kaupþing Group eru 122,6 milljarðar króna“. Þetta svaraði til 35,4% af eigin fé bankans. Samkvæmt útlánabók Kaupþings dags. 25. september 2008 voru lánafyrirgreiðslur bankans til Bakkavarar Group hf., Bakkavarar (London) Ltd. og Skipta hf. ekki reiknaðar sem hluti af skuldbindingum Exista Group hf. Í yfirlitinu hér fyrir neðan um stórar áhættuskuldbindingar er Bakkavör Group reiknuð með skuldbindingum Exista samstæðunnar við Kaupþing; líklega ættu skuldbindingar Skipta við Kaupþing einnig að reiknast sem hluti af skuldbindingum Exista við Kaupþing.
Í yfirliti yfir skuldbindingar við Exista dags. 25. september 2008 gefur Kaupþing upp að eign bankans á hlutabréfum í Exista séu „n/a“ (not applicable) [eigi ekki að færast eðli málsins samkvæmt]. Lagt er til grundvallar að við lok september 2008 hafi Kaupþing ekki (lengur) verið hluthafi í Exista hf. Svo hlýtur að virðast sem Kaupþing hafi greinilega vanmetið áhættuna vegna skuldbindinga Exista samstæðunnar við bankann.
- . Hinn 25. september 2008 námu lán bankans til Bakkabræður Holding BV samtals 252,5 milljónum evra. Til tryggingar skuldbindingunni hafði Kaupþing veðsett 6.408 milljónir hluta í Exista hf., á kauphallargenginu 283 milljónir evra. Síðan gaf Kaupþing upp að öryggismörk lánsins væru u.þ.b. 11% („Loan to Value is around 89 pct.“). Lánið telst m.ö.o. vera fyllilega tryggt. Kaupþing upplýsir í yfirlitinu frá 25. september 2008 að Kaupthing Bank hafi veðsett hlutabréfin á vörslureikningnum. Eftir því sem upplýst hefur verið kom þessi framsetning til vegna mistaka. Þannig kemur í ljós að vörslureikningurinn var veðsettur af skuldara, Bakkabræður Holding BV. Bakkabræður Holding BV, sem er stærsti hluthafi Exista hf., er eignarhaldsfélag í eigu bræðranna Ágústs og Lýðs Guðmundssona. Sjá má að greiðslugeta Bakkabræður Holding BV stendur og fellur með virði hlutabréfanna í Exista hf. Hlutabréf í Exista verður þannig ekki talin gild sem trygging fyrir skuldbindingum móðurfélagsins við Kaupþing.
- . Þegar af þessu virðist ljóst að Kaupþing ofmat tryggingar sínar vegna skuldbindinga Exista um 252,5 milljónir evra og vanmat á sama hátt ótryggða áhættu gagnvart Exista um 252,5 milljónir evra. Það svaraði til 7,5% af bókfærðu eigin fé Kaupþings í lok árs 2007, samkvæmt seinasta skráða gengi íslensku krónunnar á þeim tíma.
Fleiri dæmi eru um að Bakkabræður hafi hlotið hagstæða sérmeðferð hjá Kaupþingi. Hinn 24. júlí 2007 leysti bankinn Lýð Guðmundsson undan persónulegri ábyrgð vegna skuldbindinga Barello Global. Á móti fékk bankinn veð í hlutabréfum í Barello Global. Bankinn gaf frá sér hina endanlegu tryggingu á láninu gegn ímynduðu veði. Hinn 30. janúar 2008 létti Kaupþing veðböndum af vörslureikningi í reiðufé sem Exista hafði sett sem tryggingu fyrir lánum sínum hjá bankanum gegn því að bankinn fengi veð í hlutabréfum í Bakkavör Group hf. Um leið leysti bankinn Exista undan persónulegri skuldaábyrgð. Exista tryggði nú aðeins með andvirði hlutabréfa í Bakkavör Group. Sérlega óvenjuleg aðstaða.
Varla leikur nokkur vafi á að skuldbinding Exista við Kaupþing 25. september 2008 var umfram hámarksmörk laganna um 25% af áhættugrunni bankans (CAD). Svo hafði verið um langa hríð.
iii. Aðrir
Skuldbindingar annars stórs hluthafa við Kaupþing virðast heldur ekki hafa verið bókfærðar með réttum hætti. Skuldbindingar Alfesca hf. eru þannig ekki bókfærðar í tengslum við skuldbindingar Kjalars hf.
Kaupþing virðist reyndar hafa haft ansi afslappaða afstöðu til (mjög) stórra áhættuskuldbindinga. Hinn 10. október 2006 veitti lánanefnd bankans John Hargreaves (Project Missouri, Heads up) lán að andvirði 583 milljónir sterlingspunda til kaupa á 47% eignarhlut í Matalan PLC. Andvirði lánsins var 74.665 milljónir króna eða 38,5% af eigin fé Kaupþings. Fram kemur í fundargerð „að samkvæmt áliti samsteyputeymisins [syndication team] geri lánanefnd sér ljóst að heildarupphæðin gæti orðið útistandandi í bókum bankans fram til seinni helmings ársins 2007“. Að mati Camels rating svaraði heildarupphæð stórra áhættuskuldbindinga [total big risky lending] í Kaupþingi í maí 2008 til 88% af áhættugrunni bankans (CAD). Camels benti reyndar einnig á þá mjög svo verulegu áhættu sem fylgdi afar mikilli hlutabréfaeign Kaupþings, sem Camels taldi að næmi 30% af áhættugrunni bankans (CAD). Annars virðast bankarnir hafa verið vanir að deila mjög stórum skuldbindingum niður til að komast hjá því að lenda upp á kant við ákvæði um að takmarka stærð einstakra skuldbindinga. Gagnstætt því sem búast hefði mátt við hafa stórhluthafarnir í Kaupþingi, Glitni.og Landsbanka fengið stóra lánafyrirgreiðslu hjá hinum tveimur bönkunum. Bankarnir hafa deilt áhættunni í miklum og óheppilegum mæli. Bankarnir hafa tileinkað sér grunnregluna Know your customer (Þekkið viðskiptavini ykkar) og misst yfirsýnina fyrir vikið. Samstarfsaðferðir bankanna í stórum lánsviðskiptum virðast í það heila tekið afar gagnrýnisverðar. Samkvæmt framkomnum upplýsingum fékk Baugur Group víkjandi lán að andvirði 25 milljarðar króna frá stóru bönkunum þremur í árslok 2007. Andvirði lánanna var að miklu leyti komið fyrir á formi innlána í lánveitandi bönkum sem tóku veð í innláninu. Allur gjörningurinn er sýndin ein. Þetta eru merki um fegrun reikninga hjá Baugi og bönkunum. Fleiri dæmi eru um fegranir („window dressing“). Hinn 16. október 2007 veitti Kaupþing NIBC lán að andvirði 750 milljónir evra. NIBC lagði alla lánsupphæðina inn sem innlán hjá Kaupþingi! Bankarnir tóku á sig tengdar áhættuskuldbindingar sem reyndust afdrifaríkar. Sundraðir stöndum vér – sameinaðir föllum vér! („Divided we stand – united we fall!“). Hrunið á haustdögum 2008 hrinti af stað keðjuverkun meðal fjölda stórra skuldara bankanna og er skólabókardæmi um tengda áhættu (connected risk). Tengdir aðilar (connected risk/tengd áhætta) Hér á eftir fer yfirlit yfir skuldbindingar nokkurra stórra viðskiptavina bankanna í lok september 2009. Skuldbindingarnar (viðskiptavinirnir) eru flokkaðar eins og allt bendir til að beri að flokka þær samkvæmt ákvæðum laga um stórar áhættuskuldbindingar (tengda áhættu). Upphæðirnar eru ógnvekjandi. Bankarnir áttu hver fyrir sig, og samanlagt, óheyrilega stórar skuldbindingar. Ekki virðist leika nokkur vafi á því að bankarnir hafi, löngu fyrir september 2008, gerst brotlegir við eitt helsta grundvallarákvæði bankalöggjafarinnar, að skuldbindingar (eða tengd áhætta) eins eða fleiri innbyrðis tengdra viðskiptamanna megi aldrei vera umfram 25% af áhættugrunni banka (CAD). Ástæða er til að ætla að reikningsfærslur bankanna um tengda áhættu hafi ekki verið með réttum hætti. Bankarnir hafa beitt formlegum brögðum til að skilgreina hugtakið „tengd áhætta“ alltof þröngt. Bankarnir settu form framar efni. Bankarnir blekktu yfirvöld og sjálfa sig um leið.
Bankarnir brutu ekki aðeins lög heldur fóru þeir einnig yfir sín eigin mörk. Eða færðu mörkin eftir þörfum. Umdeildustu og vafasömustu skuldbindingar sem Kaupþing átti voru á lista yfir undanþágur frá lánshæfismati („the exception list with regard to credit rating“)!
Ástæða er til að taka ákvæði um tengda áhættu sérlega alvarlega. Það er venjulega allt of mikil samþjöppuð áhætta í útlánasafni sem fellir banka.
F. Fjárfestingarbankar
Í ársskýrslu Kaupþings 2007 stendur að skipta megi lánasafni bankans að mestu í tvo flokka, þ.e. 1) lán sem byggjast á traustu og fyrirsjáanlegu sjóðsflæði og eiginfjárstöðu lántaka, og 2) lán með veði í auðseljanlegum eignum með mjög mikla tryggingarþekju. Á síðari árum hefur ekki aðeins útlánastarfsemi Kaupþings heldur einnig hinna íslensku bankanna einkennst æ meira af fjárfestingarbankaþjónustu með veðsetningu fastra eigna (fasteigna) og verðbréfa. Straumur-Burðarás hf. var eina fyrirtækið sem lýsti starfsemi sinni sem fjárfestingarbankaþjónustu. Allir bankarnir fjármögnuðu þó að töluverðu marki viðskipti með fyrirtæki gegn veði í hlutabréfum, iðulega óskráðum. Þegar Kaupþing lýsir eignunum sem auðseljanlegum er það afar villandi. Alls ekki er hægt að flokka fasteignir og óskráð hlutabréf sem auðseljanlegar eignir. Stóru íslensku bankarnir þrír höfðu að miklu leyti fengist við fjárfestingarbankaþjónustu, öfugt við viðskiptabankaþjónustu, en hegðuðu sér ekki nægilega í samræmi við það. Til dæmis með því að tryggja sér miklu traustari fjármögnun til að vega upp á móti því að hinar veðsettu eignir voru einmitt ekki auðbreytanlegar í reiðufé.
Í hálfsársuppgjöri Kaupþings árið 2007 kemur fram að 39% útlána hafi farið til fjármögnunar á eignarhaldsfélögum og fjárfestingum í fasteignum. Samsvarandi hlutfall í Glitni.var 40% samkvæmt hálfsársuppgjöri bankans á miðju ári 2008. Landsbankinn gefur ekki upp samsvarandi tölur um útlánastarfsemi sína en varla er ástæða til að ætla að bankinn víki frá braut Kaupþings og Glitnis. Bankarnir þrír draga svo mjög dám hver af öðrum að eftirtekt vekur. Fjárfestingarbankaþjónusta er sérlega áhættusöm. Það er ekki að ástæðulausu að bandarísku fjárfestingarbönkunum sem urðu verst úti í kreppunni er nú bannað að taka við innlánum frá almenningi. Yfirleitt er miklu minni áhætta fólgin í að taka fjárstreymi (cash flows) að veði en fastar eignir.
Bundin veð Hafi lántaki greiðsluflæði getur hann greitt af láni sínu. Það sama á ekki endilega við um fasteignir og afar sjaldan um óskráð hlutabréf. Lántökur með lágri eiginfjármögnun, sem virðast hafa verið reglan frekar en undantekningin, fela í sér að lánið byggist á virði veðsins en ekki greiðslugetu lántakanda. Lánið fer því að líkjast veðmáli. Trygging er fyrir endurgreiðslu lánsins á gjalddaga, ef og aðeins ef veðið hefur hækkað í verði, og virðisaukningin er hærri en lánavextir. Um er að ræða ójafnt veðmál. Lántaki tekur á sig takmarkaða áhættu (á að tapa takmörkuðu eigin fé) gegn horfum á, fræðilega séð, ótakmörkuðum hagnaði. Lánveitandi tekur hins vegar á sig þá áhættu að tapa öllu sínu framlagi (láninu) í von um takmarkaðan ávinning (vaxtaframlegð o.s.frv.). Í bréfi endurskoðenda til stjórnar Kaupþings í febrúar 2008 kemur fram að á síðari árum hafi bankinn veitt veðlán til hlutabréfakaupa viðskiptavina sinna að 75% kaupvirðis. Kaupin fara yfirleitt fram í SPV (eignarhaldsfélagi sem stofnað er í þessum tilgangi). Sé gert ráð fyrir að utanaðkomandi fjármögnun á hinu keypta fyrirtæki nemi 75%, þá nemur eigið fé í fyrirtækjasamstæðunni eingöngu 6,25% af eignum. Nú er veðið ekki lengur 33% hærra en lánið heldur aðeins 6,7%. Ef við gerum ráð fyrir að hlutabréfin séu færð á tvöföldu bókfærðu virði [hjá móðurfélaginu], verður lánið 12,5% hærra en raunverulegar eignir fyrirtækjasamstæðunnar! Bókhaldslega hafa viðskiptin verið dulbúin með bókfærðri viðskiptavild fyrirtækisins. Viðskiptavild er þó vafasamur grundvöllur trygginga. Hjá fyrirtækjum í greiðsluerfiðleikum er sjaldan hægt að finna mikla viðskiptavild. Framlög í fríðu – auðveld leið til eigin fjár Ástæða er til að ætla að bókfært eigið fé í mörgum stórum íslenskum eignarhaldsfélögum hafi að miklu leyti verið uppblásið. Það er auðvelt að sjá að verðlagning sé handahófskennd, þegar hluthafinn leggur eigin eignarhaldsfélagi til framlag í fríðu (í vöru eða þjónustu en ekki í peningum). Þegar hluthafi blæs upp verð á þess háttar framlagi getur hann einnig blásið upp eigið fé eignarhaldsfélagsins án þess að grípa til buddunnar. En viðskipti sem byggjast á eintómu lofti takmarkast ekki við framlög í fríðu frá hluthöfum eignarhaldsfélagsins. Viðskiptin með Sterling Airlines eru gott dæmi um það. Árið 2006 keypti Pálmi Haraldsson Sterling á málamyndaverði en fyrirtækið var í miklum taprekstri. Hann seldi fyrirtækið skömmu síðar með hagnaði sem nam tveggja stafa tölu í milljörðum króna. Þetta skýrist vitaskuld með því að kaupandinn, FL Group, greiddi Pálma í nýútgefnum hlutabréfum.
FL Group gat þannig aukið bókfærðar eignir sínar með upphæð sem nam slíku framlagi. Pálmi gat þannig bókfært hagnað á pappírnum. Allt voru þetta þó sýndarverðmæti. Sterling Airlines varð gjaldþrota í október 2008. Persónuleg ábyrgð sem stjórntæki Greinilegt er að bankarnir vanræktu mjög að krefjast persónulegrar ábyrgðar á þessum mjög áhættusömu skuldbindingum. Nú hefur komið í ljós að bankinn tapaði öllu, en lántaki gat að miklu leyti lokað tapið inni í hugvitssömum fyrirtækjasamsteypum og því haldið tiltölulega óáreittur áfram rekstri þess hluta samsteypunnar sem skilaði hagnaði. Þrátt fyrir að persónuleg ábyrgð (aðal)hluthafa standi ekki endilega í nokkru hlutfallslegu samræmi við lánið, tryggir ábyrgðin að lántaki og bankinn eigi sameiginlegra hagsmuna að gæta, einnig þegar illa fer. Minni hætta er þá á því að lántaki braski stjórnlaust með fé bankans. Endursamningar um lán - ráð gegn vanskilum Fjármögnun virðist oft hafa verið í formi eingreiðslulána (kúlulána). Það bendir einmitt til þess að ekki hafi verið búist við því að veðið dygði til að greiða niður lánið. Oft virðast banki og lántaki ekki hafa gert sér raunhæfar hugmyndir um hvernig lánið skyldi gert upp á gjalddaga. Í ársskýrslu Glitnis 2007 kom fram að bankinn endurskipulegði frekar gjaldfallin lán, þegar hægt væri, í stað þess að leysa til sín veðið. Það felur yfirleitt í sér að lán er framlengt og samið um nýja skilmála. Það getur varla talist óvenjulegt eða brjóta í bága við almennar starfsvenjur banka. En síðan bætir Glitnir við: „Þegar endursamið hefur verið um lánskjör, telst lánið ekki lengur fallið í gjalddaga (past due).“ Samkvæmt gildandi reglum á að færa lánið niður, ef hlutlausar vísbendingar eru um að bankinn verði ekki fær um að innheimta allar gjaldfallnar afborganir, í samræmi við upphaflega skilmála lánssamnings eða fjárhæð sem samsvarar núvirði greiðslnanna (eftirstöðvar skuldar). Ógreiddir vextir og afborganir geta oft verið fyrstu vísbendingarnar um tap. Augljóst er að bankinn hefur að verulegu leyti sjálfdæmi um hvort fyrir liggi hlutlausar vísbendingar um verðmætarýrnun. Augljóst er að bankinn getur velt verulegum niðurfærslum á undan sér í drjúgan tíma. Það er gert með því að veita yfirdráttarheimild eða hækka lánið þannig að hægt verði að greiða gjaldfallna vexti! Rík ástæða er til að vera á verði ef meginreglan er sú að innheimta ekki (ekki sé hægt að innheimta) gjaldfallin lán! Endurteknar framlengingar á lánum eru nokkuð öruggar vísbendingar um stigmagnandi rýrnun útlánasafns. Endursölumarkaður Þegar allt var orðið um seinan reyndu bankarnir að losna við útlánin af bókunum. Sumarið 2008 ýtti Glitnir tveimur írskum SPV-fyrirtækjum úr vör sem bankinn réð yfir með það fyrir augum að breyta bundnum útlánum í lánshæfistengd skuldabréf (víxla) sem hægt var að veðsetja á hagstæðum kjörum í seðlabankakerfi Evrópu. Um var að ræða Holt Funding í maí og Haf Funding í júlí þar sem annað var hugsað fyrir erlend útlán en hitt íslensk útlán. Í september 2008 áformaði Landsbankinn að breyta útlánum í tryggð skuldabréf (Collateralized Debt Obligations) gegnum Lehman Brothers. Það var um seinan. Fyrir Landsbankann – og fyrir Lehman!
Kaupþing varð einnig að leita út á endursölumarkað. Hinn 11. september 2008 lagði lánanefnd bankans til að bankastjórnin veitti 190 milljóna evra lán til Chesterfield United Inc. sem var í eigu þriggja eignarhaldsfélaga. Markmiðið var að hópurinn tæki 125 milljóna evra lán hjá [Kaupþingi] til þess að taka yfir 250 milljóna evra lánshæfistengd skuldabréf (Credit Linked Notes) með viðskiptavini Kaupþings sem skuldara við Deutsche Bank. Þær 65 milljónir evra sem eftir voru af lántökunni átti að nota til að greiða kostnað og þóknun (kick-back) þátttakenda í viðskiptunum sem nam 60 milljónum evra. Að eignarhaldsfélögunum stóðu einstaklingar sem voru nátengdir Kaupþingi – Skúli Þorvaldsson, Tony Yerolemou ásamt Karen Millen/Kevin Stanford – meðan Ólafur Ólafsson stóð að baki Chesterfield United Inc. Allir voru þeir á lista yfir undanþágur frá lánshæfismati (the exception list with regard to credit rating). Þessir aðilar tóku þó aðeins þátt að nafninu til því Kaupþing axlaði allan kostnað og áhættu á viðskiptunum. Það virðist mjög gagnrýnisvert að Kaupþing hafi ætlað að greiða þátttakendunum (þeirra á meðal voru tveir stærstu hluthafar bankans en þar af sat annar í bankastjórn) fyrirfram ábata að andvirði 60 milljónir evra fyrir að taka þátt í slíkri sýndarfléttu. Öll viðskiptin áttu að tryggja 250 milljóna evra skuldbindingar í eigu Deutsche Bank sem Kaupþing hafði endurfjármagnað með lánshæfistengdum skuldabréfum (Credit Linked Notes). Það var gert með því að Kaupþing lagði fram 130 milljónir evra sem eigið fé. Bankinn varð að leggja fram sérstakar tryggingar fyrir skuldbindingum viðskiptavina bankans gagnvart þriðja aðila! Merki um hina mjög svo tvísýnu stöðu sem bankinn var þá kominn í.
G. Önnur starfsemi en bankaþjónusta
Samkvæmt dönskum lögum má fyrirtæki (banki) sem tekur á móti innlánum frá almenningi eða öðrum fjármunum sem á að greiða til baka, og veitir lán á eigin vegum, ekki stunda aðra starfsemi (en bankaþjónustu). Slíkar reglur gilda greinilega ekki á Íslandi. Að minnsta kosti hefur þeim ekki verið framfylgt. Íslensku bankarnir hafa í miklum mæli tekið fjárhagslegan þátt í rekstri fyrirtækja viðskiptavina sinna. Kaupþing gerði þetta að listgrein [„gjorde en dyd ud af forholdet“]. Helsta dæmið er stór eignarhlutur bankans í Exista samstæðunni. Glitnir átti lengi 35% af hlutabréfum í fasteignafélaginu Hanza eignum ehf. Bankinn var einn af stofnendum Geysir Green Energy en hafði áður með 16% eignarhlut átt meirihluta bréfa í fyrirtækinu ásamt FL Group (43%). Sjóður í umsjón Glitnis fer nú með 40% eignarhlut í Geysir Green Energy. Glitnir hefur veitt 28,6 milljarða króna lán til Geysir Green Energy. Hefði bankinn veitt lánið ef hann hefði ekki verið stór hluthafi í fyrirtækinu? Reynslan virðist sýna að stór eignarhlutur er oft ósamrýmanlegur verulegum lánafyrirgreiðslum. Það hefur reynst erfitt að sitja báðum megin borðsins. Bankinn hefur sem eigandi oft óskað eftir stærri lánum en bankinn sem lánveitandi hefur talið skynsamlegt! Með hlutfallslega verulegri skuldsetningu atvinnulífsins og með veðsetningu hlutafjár sem útbreidda framkvæmd eru íslensku bankarnir oft aðeins hársbreidd frá eignarhaldinu sjálfu. Eigi bankinn veð í hlutafé gjaldþrota félags er bankinn í raun eigandi þess. Aðeins er hægt að vona að bankinn geri sér grein fyrir þessu í tæka tíð. Að öðrum kosti getur það orðið dýrkeypt.
Haustið 2009 þurfti Landsbankinn að taka formlega yfir eignarhald á Húsasmiðjunni hf. Það verður varla í síðasta sinn sem bankarnir þurfa að fara í vinnugallann. Ástæða er til að ætla að bankarnir munu iðulega telja sig neydda til að taka yfir eignarhald fyrirtækja sem líkur eru á að lendi í erfiðleikum vegna óhóflegrar skuldsetningar. En það er nógu erfitt að reka banka. Við höfum einmitt fengið sýnikennslu í því. Bankarnir hafa varla bolmagn til að sinna öðrum atvinnurekstri.
