Efnisyfirlit |
8.12 Lánveitingar og fyrirgreiðsla lánastofnana til nokkurra stærstu viðskiptavina þeirra
8.12.1 Inngangur
Við skoðun á heildarfyrirgreiðslu fjármálafyrirtækja til stærstu viðskiptavina og/eða tengdra aðila, hér eftir nefndar samstæður168 í þessum skilningi, var gengið út frá upplýsingum um stærstu áhættuskuldbindingar hvers fjármálafyrirtækis fyrir sig, eða Landsbanka, Kaupþings, Glitnis, Straums, Spron og Sparisjóðabankans.169 Upplýsingarnar sem gengið er út frá eru á samstæðugrunni. Stórar áhættuskuldbindingar eru skilgreindar í 2. gr. reglna um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum (216/2007):
„Áhættuskuldbinding: Eignaliðir og liðir utan efnahagsreiknings sem tilgreindir eru í V. kafla reglna Fjármálaeftirlitsins um eiginfjárkröfu og áhættugrunn fjármálafyrirtækja, nr. 215/2007. Útlánaígildi viðkomandi liða skal reiknað í samræmi við ákvæði V. kafla sömu reglna. Eignaliðir sem dragast frá við útreikning á eiginfjárgrunni samkvæmt eiginfjárákvæðum laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki eru undanskildir. Afleiður sem tilgreindar eru í IV. kafla ofangreindra reglna skulu reiknast samkvæmt aðferðum sbr. viðauka III skv. 55. gr. A reglna Fjármálaeftirlitsins um eiginfjárkröfu og áhættugrunn fjármálafyrirtækja nr. 215/2007.“
Fjármálafyrirtækin skiluðu yfirliti yfir stærstu áhættuskuldbindingar sínar eins og þær stóðu í byrjun janúar 2007 og lok október 2008. Miðað er við heildaráhættuskuldbindingar og er þar átt við lán, afleiður og ábyrgðir, sem hlutfall af eiginfjárgrunni. Í 3. gr. reglna nr. 216/2007 er nánari skilgreining á stórum áhættuskuldbindingum:
„Stórar áhættuskuldbindingar vegna einstakra viðskiptamanna eða fjárhagslega tengdra aðila mega ekki fara yfir 25% af eiginfjárgrunni fjármálafyrirtækis, sbr. þó 2. mgr. Teljist einhver hluti viðkomandi áhættuskuldbindingar vera staða í veltubók skal við mat á áhættugrunni fara með þá stöðu sem umframáhættu sbr. ákvæði X. kafla reglna Fjármálaeftirlitsins um eiginfjárkröfu og áhættugrunn fjármálafyrirtækja. Áhættuskuldbindingar vegna móðurfélags eða dótturfélags fjármálafyrirtækisins og/eða eins eða fleiri dótturfélaga móðurfélagsins mega ekki fara fram yfir 20% af eiginfjárgrunni. Heildarfjárhæð stórra áhættuskuldbindinga má ekki fara yfir 800% af eiginfjárgrunni fjármálafyrirtækis. Ákvæði 1. og 2. mgr. eiga ekki við um áhættuskuldbindingar vegna fyrirtækja sem mynda samstæðu með hlutaðeigandi fjármálafyrirtæki og falla undir eftirlit og varúðarkröfur á samstæðugrundvelli enda sé dreifing áhættugrunns innan samstæðu með fullnægjandi hætti.“
Ekki er tekið tillit til frádráttarliða sem eru leyfilegir samkvæmt reglum FME og tilgreindir eru í 4. gr. reglna 216/2007 sökum þess að hér er aðeins litið á skuldbindingarnar sjálfar og ekki lagt mat á gæði veða. Sem dæmi um slíka frádráttarliði má nefna áhættuskuldbindingar sem eru tryggðar með handveði í verðbréfum öðrum en þeim sem tilgreind eru í e-lið 4. gr. og er þar m.a. átt við hlutabréf sem skráð eru á skipulegum verðbréfamarkaði. Upphæðir og breyting þeirra milli tímabila miðast við stöðu í íslenskum krónum en hafa ber í huga að gengisbreytingar voru verulegar síðustu mánuðina sem voru til athugunar 2008 og hefur það því veruleg áhrif á lokastöðu. Á tímabilinu, sem til skoðunar var, veiktist krónan um tæp 58%. Sökum þess er upphafs- og lokastaðan sem og breytingin þar á milli einnig tekin saman í evrum (EUR).
Notast er við flokkun fjármálafyrirtækjanna sjálfra á stórum áhættum, þ.e. hvernig þau flokkuðu og tengdu aðila/félög saman í samstæðu, sem skoða beri sem eina áhættu. Um er að ræða félög sem ýmist eru tengd saman vegna eignatengsla eða fjárhagslegra tengsla. Fjármálafyrirtækin fylgdu m.a. reglum nr. 216/2007 um stórar áhættuskuldbindingar hjá fjármálafyrirtækjum en í 2. gr. reglnanna segir:
„Fjárhagslega tengdir aðilar:
- Tveir eða fleiri einstaklingar eða lögpersónur sem, nema sýnt sé fram á annað, mynda eina áhættu vegna þess að einn þeirra hefur bein eða óbein yfirráð yfir hinum, eða
- tveir eða fleiri einstaklingar eða lögpersónur þar sem enginn einn hefur yfirráð yfir hinum, eins og skilgreint er í a. lið, en teljast til sömu áhættu vegna þess að þeir eru svo fjárhagslega tengdir að líkur eru á að ef einn þeirra lendir í fjárhagserfiðleikum eigi hinn aðilinn eða allir í greiðsluerfiðleikum.“
Flokkun fjármálafyrirtækjanna á því hvaða aðilar töldust til sömu samstæðu var í mörgum tilfellum mismunandi og dæmi voru um að tvö félög væru tengd saman í einu fjármálafyrirtæki en ekki í öðru. Ákveðið var að ganga út frá víðustu skilgreiningunni á einstökum samstæðum í þessari greinargerð, þ.e. ef um var að ræða mismunandi flokkun milli fjármálafyrirtækja var gengið út frá þeirri skilgreiningu sem tók til fleiri félaga fremur en færri. Í þessari samantekt voru ekki gerðar sérstakar athuganir á því hvort aðilar hefðu átt að vera tengdir ákveðnum eða öðrum hópum. Samstæðurnar sem mynda úrtakið, sem var til sérstakrar skoðunar, endurspegla um helming af stærstu áhættuskuldbindingum fjármálafyrirtækjanna. Skoðunin fól í sér að greina viðskipti allra félaganna innan samstæðnanna við hvert og eitt fjármálafyrirtæki á tímabilinu janúar 2007 til október 2008. Greiningin fór þannig fram að upplýsingar um afgreiðslur fjármálafyrirtækjanna til handa hverri samstæðu fyrir sig voru unnar úr fundargerðum lánanefnda fjármálafyrirtækjanna og fylgigögnum. Í sumum tilvikum var einnig aflað annarra gagna, s.s. fjárhagsupplýsinga, upplýsinga um tengsl félaga, eigendur, stjórnendur, upplýsinga um einstök viðskipti o.fl. bæði frá bönkunum, Lánstrausti og af heimasíðum fyrirtækjanna. Allar tölulegar upplýsingar, sem unnið var út frá, voru fengnar frá fjármálafyrirtækjunum sjálfum. Í texta voru síðan tekin dæmi um einstakar lánveitingar og vitnað er í fundargerðir eftir því sem við á. Þau dæmi, sem valin voru til umfjöllunar, þóttu ýmist varpa ljósi á hvernig afgreiðslum fjármálafyrirtækjanna á lánafyrirgreiðslum til samstæðnanna var háttað eða vöktu athygli rannsóknarnefndarinnar að öðru leyti. Tilgangur lánveitingar hverju sinni var skoðaður ásamt tryggingum og annað er máli skipti. Nýjar lánveitingar voru flokkaðar eftir því hver tilgangur þeirra var; t.d. hvort um venjulegt rekstrarlán var að ræða eða lán vegna fjárfestinga sem skýrt er sem verðbréfakaup. Það á þá bæði við um kaup á hlutabréfum í skráðum og óskráðum félögum. Lán til annars eru t.d. lán til fasteignakaupa eða rekstrarfjármuna en einnig ábyrgðir o.fl. Tryggingar voru skilgreindar eftir tegund veðs og skiptast í fjóra flokka; reiðufé, hlutabréf, annað eins og fasteignir eða rekstrarfjármunir og að síðustu engar tryggingar eða óskilgreindar. Í síðastnefnda flokkinn falla bæði lán sem eru algerlega ótryggð eins og t.d. reikningslánalínur sem og þau lán sem samkvæmt fundargerðum hafa ekkert skilgreint veð á bak við sig. Hlutabréf til tryggingar eru bæði skráð og óskráð bréf og geta t.d. verið eignarhlutur í eignarhaldsfélagi. Annað er víðtækur flokkur og falla bæði fasteignir, rekstrarfjármunir og sjóðstreymi þar undir. Einnig voru teknar saman heildarfjárhæðir endurfjármögnunar og framlengingar bæði á lánum til lengri og skemmri tíma. Ábyrgðir fjármálafyrirtækjanna á skuldbindingum aðila í öðrum fjármálafyrirtækjum voru dregnar frá einstökum fyrirtækjum en hins vegar eru þær hluti af samtölu heildarskuldbindinga einstakra fjármálafyrirtækja. Úrtakið tekur til 46 samstæðna, þar af voru 12 þeirra í viðskiptum við alla stóru viðskiptabankana þrjá og 14 í fleiri en einum banka. Ein samstæðan í þessari úttekt, Fjárfestingarfélagið Gaumur, var með skuldbindingar í öllum fjármálafyrirtækjunum sex sem til skoðunar voru. Um er að ræða bæði innlenda og erlenda aðila sem voru ýmist í viðskiptum við móðurfélög fjármálafyrirtækjanna á Íslandi eða erlend útibú þeirra. Í umfjölluninni um einstakar samstæður er stiklað á stóru hvað varðar sögu helstu félaganna sem mynda samstæðurnar og starfsemi, stjórnendur og stjórn tilgreind. Að jafnaði er gengið út frá upplýsingum úr ársskýrslum félaganna frá árinu 2007. Einnig er fjallað um tengsl eigenda og stjórnenda félaganna við fjármálafyrirtækin í þeim tilvikum sem það á við. Farið er í gegnum helstu lánafyrirgreiðslur til handa samstæðunum og að lokum er reynt að varpa ljósi á stöðu umræddra samstæðna í nóvember 2009, ári eftirhrun. Athygli skal vakin á því að að jafnaði fengust ekki upplýsingar um einstakar lánveitingar erlendra útibúa fjármálafyrirtækjanna aðrar en stöðutölur á upphafs- og lokadegi úttektarinnar. Eins og áður segir er gengið út frá skilgreiningum fjármálafyrirtækjanna sjálfra á samstæðunum og heitum þeirra. Samstæður heita því ýmist nöfnum helstu forsvarsmanna samstæðnanna eða lykilfélaga, allt eftir því hvernig þær voru skilgreindar og nefndar hjá fjármálafyrirtækjunum. Teknar voru stærstu áhættuskuldbindingar í hverju fjármálafyrirtæki fyrir sig, Landsbanka, Glitni, Kaupþingi, Spron, Sparisjóðabankanum og Straumi, og þær skoðaðar í samhengi. Út frá því var valið ákveðið úrtak sem samanstendur af stærstu skuldbindingunum í einstökum fjármálafyrirtækjum, stærstu áhættuskuldbindingum í heild sinni og öðrum athyglisverðum dæmum sem oftar en ekki lúta að fjármögnun á hlutabréfakaupum. Sökum mismunandi stærðar efnahags bankanna er umfang umræddra samstæða mismunandi eða allt frá 1,6 milljörðum upp í 309 milljarða. Þrátt fyrir smæð ákveðinna samstæðna verða þær að teljast mikilvægt umfjöllunarefni þar sem heildarskuldbindingar þeirra innan minni bankanna eins og Straums, Spron og Sparisjóðabankans voru stór hluti af eiginfjárgrunni þeirra banka. Kröfur bankanna á aðrar fjármálastofnanir eru ekki meðtaldar. Stærstu skuldbindingar Spron og Sparisjóðabankans voru þannig aðeins brot af því sem gerðist í stóru viðskiptabönkunum, Landsbanka, Glitni.og Kaupþingi, en engu að síður koma þær til umfjöllunar í þessari úttekt þar sem þær vógu þungt í heildaráhættuskuldbindingum þeirra. Markmiðið með þessari úttekt er að greina breytingar á skuldbindingum stærstu viðskiptamanna bankanna á tímabilinu og hvaða ástæður hafi legið að baki ákvörðunum um ný lán. Þessi umfjöllun er ekki tæmandi en gefur ákveðna mynd af því sem fram fór í fjármálafyrirtækjunum, þ.e. þeim viðskiptaháttum og vandamálum sem þeim fylgdu. Ekki er heldur útilokað að einstakar samstæður hafi verið með skuldbindingar í öðrum fjármálafyrirtækjum en þeim sem vitnað er til og er það þá tilkomið vegna þess að þær teljast ekki með stórum áhættuskuldbindingum í þeim fjármálafyrirtækjum. Vitnað er í fundargerðir lánanefnda þar sem það á við og eru tilvitnanir í fundargerðir sem ritaðar voru á ensku þýddar yfir á íslensku. Þær samstæður sem um ræðir sem og undirliggjandi félög voru í mismunandi rekstri, allt frá eignarhaldsfélögum til rekstrarfélaga hvers konar og er saga þeirra eftir hrun misjöfn. Mörg þeirra eru gjaldþrota eða í greiðslustöðvun en þó eru einnig dæmi um félög í góðum rekstri. Samstæðurnar sem teknar voru til skoðunar eru birtar á spássíum við hlið greiningarinnar, það er hvaða einstök félög eru þar undirliggjandi heildarskuldbindingum hvers fyrir sig, en þær er einnig að finna í viðauka 9 í rafrænni útgáfu skýrslunnar.
8.12.2 Yfirlit yfir heildar- og stórar áhættuskuldbindingar fjármálafyrirtækjanna
Heildaráhættuskuldbindingar þeirra sex fjármálafyrirtækja, sem til skoðunar voru, þ.e. Landsbankans, Kaupþings, Glitnis, Straums, Spron og Sparisjóðabankans (áður Icebank), námu samtals 14.250 milljörðum króna í október 2008 samkvæmt áætluðu mati þeirra. Endanleg samantekt um áhættuskuldbindingar fjármálafyrirtækjanna á samstæðugrunni lá ekki fyrir í október 2008 og því þurftu bankarnir að reyna að leggja mat á heildaráhættuskuldbindingar sínar, eru þessar upplýsingar því besta nálgun sem fáanleg var.
Áhættuskuldbindingar 246 samstæðna voru yfir helmingur af heildaráhættuskuldbindingum í framangreindum fjármálafyrirtækjum eða samtals 7.430 milljarðar króna. Mynd 183 sýnir hlutfallslega skiptingu stærstu áhættuskuldbindinga þeirra sex fjármálafyrirtækja sem voru til skoðunar. Þar kemur fram að skuldbindingar þriggja stærstu viðskiptabankanna vega um 93% og Straums, Spron og Sparisjóðabankans samtals 7%. Eigið fé fjármálafyrirtækjanna (samstæður) um mitt ár 2008 nam 14% af stærstu áhættuskuldbindingum sem hér eru til skoðunar.
Í janúar 2007 nam fyrirgreiðsla fjármálafyrirtækjanna til 246 stærstu samstæðnanna 3.312 milljörðum króna. Í október 2008 var fyrirgreiðslan orðin 7.430 milljarðar króna, sem er aukning um 4.117 milljarða króna eða 124% á tímabilinu. Í evrum var aukningin ríflega 16 milljarðar eða um 46%. Hlutfallslega var mesta aukningin hjá Sparisjóðabankanum, tæplega níföldun, og vega stærstu áhættuskuldbindingarnar hvað mest þar eða 78% en minnst vógu áhættuskuldbindingarnar hjá Spron eða 18%. Í krónum varð mesta aukningin hjá Landsbankanum eða 1.527 milljarðar króna. Sjá mynd 184.
Úrtakið, sem var til sérstakrar skoðunar, endurspeglar um helming af stærstu áhættuskuldbindingum fjármálafyrirtækjanna. Kannaðar voru 46 samstæður sem samanstanda af 524 félögum. Skoðunin fólst í að greina viðskipti allra félaganna sem mynduðu samstæðurnar við hvert og eitt fjármálafyrirtæki á tímabilinu janúar 2007 til október 2008. Heildarskuldbindingar þeirra félaga sem voru í úrtakinu námu í lok tímabilsins 3.164 milljörðum króna eða 22% af heildaráhættuskuldbindingum fjármálafyrirtækjanna.
Í janúar 2007 nam fyrirgreiðsla fjármálafyrirtækjanna til þeirra 46 samstæðna sem voru til sérstakrar skoðunar 1.180 milljörðum króna en í lok október 2008 námu þær 3.164 milljörðum króna og jukust því um 1.984 milljarða króna eða um 168% á tímabilinu. Í evrum var aukningin ríflega 9 milljarðar eða um 74%. Hlutfallslega var aukningin mest hjá Sparisjóðabankanum, tæplega áttföldun, en í krónum talið var mesta aukningin hjá Kaupþingi, um 860 milljarðar króna. Sjá mynd 185.
Í janúar 2007 vógu fyrirgreiðslur til þeirra samstæðna sem til skoðunar voru um 36% af stærstu áhættuskuldbindingum fjármálafyrirtækjanna. Í október 2008 er hlutfallið komið í 43%, sem þýðir að útlán til stærstu viðskiptavina bankanna aukast meira en útlán til annarra viðskiptavina þeirra.170 Mynd 186 sýnir hvernig þróunin er í hverju fjármálafyrirtæki fyrir sig. Hjá Kaupþingi, Glitni.og Straumi eykst vægi stærstu viðskiptavina en minnkar hjá Landsbankanum, Spron og Sparisjóðabankanum. Á tímabilinu samþykktu lánanefndir fjármálafyrirtækjanna lánveitingar til samstæðnanna sem voru til sérstakrar skoðunar fyrir 3.012 milljarða króna, þar af var framlenging lána 988 milljarðar króna eða tæplega 33% af samþykktum fyrirgreiðslum og 84% af stöðu félaganna í upphafi tímabilsins. Nýjar lánveitingar til samstæðnanna sem voru til skoðunar námu ríflega 2.026 milljörðum króna á tímabilinu, þar af var um 877 milljörðum króna ráðstafað til rekstrar eða 43%, 811 milljörðum króna í verðbréf eða 40% og 337 milljörðum króna í annað eða 17%. Ráðstöfun í verðbréf getur m.a. verið kaup á skráðum og óskráðum hlutabréfum og á hlutabréfum eignarhaldsfélaga. Undir liðnum „ Annað “ eru m.a. fyrirgreiðslur til kaupa á fasteignum. Upphæðir miðast við dagsetningu þegar lánveiting er samþykkt og eru erlendar fjárhæðir umreiknaðar í krónur m.v. gengi þess dags. (Sjá mynd 187.)
Tryggingar, sem stóðu að baki nýjum lánveitingum á tímabilinu, voru greindar eftir tryggingatöku í hlutabréfum, þ.e. í skráðum og óskráðum hlutabréfum, hlutabréfum einkahlutafélaga og öðrum verðbréfum, í reiðufé og í öðrum veðum, s.s. veðum í fasteignum og rekstrarfjármunum. Að lokum eru lánveitingar án sérgreindra trygginga. Stærsti hluti nýrra lánveitinga á tímabilinu var með veð í hlutabréfum eða um 54% sem svarar til um 1.090 milljarða króna og lán án sérgreindra trygginga voru 20% sem svarar til 390 milljarða króna. Önnur veð voru 496 milljarðar króna eða 24%. Sjá mynd 188.
8.12.3 Umfjöllun um lánveitingar til einstakra samstæðna og heildarskuldbindingar
8.12.3.1 Exista hf. og tengd félög
Áhættuskuldbindingar október 2008: 308,6 milljarðar króna. Exista starfaði á sviði vátrygginga, eignaleigu og fjárfestinga. Exista var stærsti hluthafi í Sampo Group, Kaupþingi banka og Bakkavör Group. Exista átti jafnframt að fullu tvö tryggingafélög, Vátryggingafélag Íslands hf. (VÍS) og Líftryggingafélag Íslands hf. (Lífís), og eignaleigufyrirtækið Lýsingu. Exista átti einnig 100% hlut í Skiptum, móðurfélagi Símans og fleiri fyrirtækja á sviði fjarskipta og upplýsingatækni. Félagið átti ennfremur hluti í nokkrum öðrum fyrirtækjum, meðal annars um helmingshlut í Öryggismiðstöðinni. Hluthafar Exista hf. voru um 30.000 í lok maí 2008. Stærstu hluthafar félagsins voru Bakkabræður Holding BV, Kista fjárfestingafélag ehf., Gift fjárfestingafélag ehf. og Gildi lífeyrissjóður.
Stjórnarformaður Exista var Lýður Guðmundsson og forstjórar voru Erlendur Hjaltason og Sigurður Valtýsson. Á tímabilinu 1. janúar 2007 til 30. september 2008 hækkuðu skuldir Exista og tengdra félaga um 115,1 milljarð króna, eða um 75,8 milljónir evra. Þessar skuldir greinast þannig eftir lánveitendum: Nýjar lánveitingar samkvæmt ákvörðunum lánanefnda námu 232,9 milljörðum króna á tímabilinu. Andvirði þessara lána var ráðstafað til rekstrar (99,9 ma.kr.), til verðbréfakaupa (109,8 ma.kr.) og til annars (23,2 ma.kr.). Endurfjármögnun eldri lána á tímabilinu nam 105,8 milljörðum króna eða sem svarar til 55% af skuldastöðu í upphafi tímabilsins. Til tryggingar nýjum lánveitingum voru tekin veð í hlutabréfum að fjárhæð 57,2 milljarðar króna og veð í reiðufé 16,1 milljarður króna. Lán án sérgreindra trygginga námu alls 159,6 milljörðum króna. Mesta aukning á skuldastöðu Exista er við Kaupþing, en Exista var á þessum tíma einn stærsti einstaki eigandi Kaupþings og átti jafnframt alltaf fulltrúa í stjórn bankans. Lánin voru oft veitt án sérgreindra trygginga, eða samtals að fjárhæð 144 milljarðar króna. Lán sem veitt voru gegn tryggingum í hlutabréfum námu samtals 48 milljörðum króna. Stærstu einstöku verðbréfakaupin á tímabilinu voru kaup Exista í febrúar 2007 á 9,52% hlut í Sampo Oy af Robert Tchenguiz, síðar stjórnarmanni í Exista (tók sæti í stjórn í mars 2007), með yfirtöku lána að fjárhæð 75,6 milljarðar króna. Til viðbótar var félaginu veitt ábyrgð að fjárhæð 14,2 milljarðar króna vegna fjármögnunar sem tengdist eignarhaldi á Sampo. Á árunum 2007 og 2008 voru félaginu iðulega veittar framlengingar á lánum, auk viðbótarlána, eða lánum skuldbreytt og veðum aflétt eða breytt eftir þörfum Exista hverju sinni. Í árslok 2007 óskaði félagið m.a. eftir 20 milljarða króna víkjandi skuldabréfaláni hjá Kaupþingi banka, en bankinn samþykkti að veita félaginu 30 milljarða króna. Tilgangur víkjandi lánsins var að styrkja eiginfjárstöðu félagsins, eins og fram kemur í fundargerð lánanefndar 28. desember 2007: „Exista óskar þess, að Kaupþing banki hf. veiti félaginu allt að 20 ma.kr. víkjandi lán. Vegna mikillar ókyrrðar á fjármálamarkaði á síðari helmingi þessa árs vill Exista styrkja eiginfjárstöðu sína til að mæta áframhaldandi ókyrrð og með frekari fjárfestingartækifæri í huga. Exista starfar á sviði vátrygginga, eignaleigu og fjárfestinga. Skuldir Exista eru nú 38,2 ma.kr. en ásamt tengdum aðilum eru þær 87 ma.kr. Exista stefnir að því að gera áhættuskiptasamning við Straum fjárfestingarbanka hf. og lækka þar með skuldbindingar sínar um 10 ma.kr. en um það þarf að fjalla á síðari stigum. Lánanefnd stjórnar Kaupþings banka hf. samþykkti að veita Exista víkjandi lán, allt að 30 ma.kr. í stað 20 ma.kr. eins og farið var fram á. Álagið er REIBOR/LIBOR + 4% með fyrirvara um markaðsaðstæður og lánstími 3-5 ár.“ Í janúar 2008 óskaði Exista eftir að handveði lána í reiðufé yrði aflétt gegn því að bankinn fengi veð í hlutabréfum í Bakkavör en tilgangurinn var að styrkja lausafjárstöðuna samkvæmt fundargerð lánanefndar 30/1 2008: „Exista óskar þess að Kaupþing banki hf. losi um veð á láni nr. 4271 og 6861 en það er handveð í innistæðu samkvæmt samningi frá 28. desember 2007. Í stað þess mun Exista afhenda Kaupþingi banka handveð í hlutabréfum í Bakkavör Group hf., tryggingarþekjan er 200% og veðkall við 150%. Veðið verður takmarkað veð, sem þýðir, að skuldina tengda láninu skuli skilgreina sem áhættuskuldbindingu tengda hlutabréfum í Bakkavör Group hf. en ekki Exista hf. Exista vill styrkja eiginfjárstöðu sína og hluti af því er að allt laust fé verði óbundið. Álag verður L+2,5%. Lánanefnd stjórnar samþykkti erindið.“ Í maí 2008 óskaði félagið enn eftir að bankinn gæfi eftir veð í hlutabréfunum í Bakkavör auk þess að veita VÍS, dótturfélagi Exista, ábyrgð vegna vátryggingasamninga gegn sjálfskuldarábyrgð Exista. Exista virðist þannig hafa verið í mikilli fjárþörf á þessum tíma og sífellt leitað til bankans um fjárhagslega fyrirgreiðslu, sbr. fundargerð lánanefndar 29/5 2008: „Lánanefnd stjórnar varð við eftirfarandi beiðni milli funda:
- Skilmálabreytingar á lánum nr. 4271 og 6861: Losað um veð, lánin verða ótryggð en með endurkröfurétti gagnvart Exista hf.
- Tryggingar fyrir VÍS. Exista hefur farið fram á, að Kaupþing taki við þeim ábyrgðum fyrir VÍS, sem áður voru á hendi Lýsingar en með endurkröfurétti gagnvart Exista einnig. Ábyrgðirnar eru vegna tveggja ábyrgðarskuldbindinga VÍS. Ábyrgðirnar gildi til 31. desember 2008.“
Í mars 2010 er ekki annað að sjá af opinberum upplýsingum en að Exista hf. starfi enn. Hinn 4. mars samþykktu kröfuhafar Bakkavarar nauðasamninga félagsins og áttu þeir þá eftir að hljóta staðfestingu héraðsdóms Reykjavíkur. Samkvæmt fréttum af efni samninganna felst m.a. í þeim að kröfuhafar eignist Exista hf. og þar með eignir þess félags.171
8.12.3.2 Fjárfestingafélagið Gaumur ehf. og tengd félög
Áhættuskuldbindingar október 2008: 279,1 milljarður króna. Fjárfestingafélagið Gaumur var umsvifamikið í smásölurekstri, bæði á Íslandi, í Bretlandi og á Norðurlöndunum. Sögu Gaums má rekja aftur til 1989 þegar feðgarnir Jóhannes Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson opnuðu fyrstu Bónusverslunina í Reykjavík. Umsvif þeirra á matvörumarkaði jukust jafnt og þétt og var sameining Bónuss og Hagkaups undir merkjum Baugs mikilvægur þáttur í þeirri þróun. Baugur Group varð síðan til árið 2002 og jókst umfang starfseminnar verulega á næstu árum, einkum erlendis. Gaumur átti um 75% í Baugi Group sem var eitt umsvifamesta fjárfestingarfélag landsins og um leið þriðja stærsta smásölufyrirtæki á Norðurlöndum. Meðal innlendra fjárfestinga Baugs má nefna Haga hf. sem m.a. reka Bónus, Hagkaup, 10-11 o.fl., Stoðir hf., Landic Property, 365 miðla o.fl. Af erlendum fjárfestingum má nefna Mosaic Fashions, sem átti og rak um 1.700 verslanir í 27 löndum, Goldsmiths, Julian Graves, Hamleys og MK One. Auk þess átti Baugur ráðandi hlut í Magasin og Illum í Danmörku. Gaumur var í eigu Jóns Ásgeirs Jóhannessonar (41%), Jóhannesar Jónssonar (22,5%), Ásu Ásgeirsdóttur (22,5%), Kristínar Jóhannesdóttur (10%) auk annarra hluthafa (4%). Jóhannes Jónsson var formaður stjórnar Fjárfestingafélagsins Gaums og framkvæmdastjóri þess var Kristín Jóhannesdóttir. Stjórnarformaður Baugs var Jón Ásgeir Jóhannesson og forstjóri félagsins var Gunnar Sigurðsson. Á tímabilinu 1. janúar 2007 til 30. september 2008 hækkuðu skuldir Gaums og tengdra félaga í heildina um 114,7 milljarða króna. Í evrum hækkuðu skuldbindingar félaganna um 180,7 milljónir eða 10%. Skuldirnar greindust þannig eftir lánveitendum:
Nýjar lánveitingar samkvæmt ákvörðun lánanefnda námu 246,9 milljörðum króna á tímabilinu. Andvirði þessara lána var ráðstafað til rekstrar (112,6 ma.kr.), til verðbréfakaupa (124,1 ma.kr.) og til annars (10,2 ma.kr.). Endurfjármögnun eldri lána á tímabilinu nam 123,9 milljörðum króna eða sem svarar til 75% af skuldastöðu í upphafi tímabilsins. Til tryggingar nýjum lánveitingum voru tekin veð í hlutabréfum að fjárhæð 168,8 milljarðar króna, veð í reiðufé 19,2 milljarðar króna og önnur veð samtals 38,0 milljarðar króna. Þannig námu lán án sérgreindra trygginga alls 20,9 milljörðum króna. Við fall Sparisjóðabankans (Icebank) 20. mars 2009 var staðan á skuld Baugs hf. við bankann 7,5 milljarðar króna, þar af voru 6,7 milljarðar króna í formi framvirks samnings sem gerður var í lok júní 2008 og var með lokagjalddaga 3. nóvember 2008 og er ekki meðtalinn í töflunni hér að framan. Samningurinn var ekki gerður upp og því sendur í innheimtu í byrjun janúar 2009. Til tryggingar samningnum lagði Baugur hf. fram hlutabréf í Whistles, FL Group og Kaupþingi. Til samstæðu Fjárfestingafélagsins Gaums teljast ótal félög og er Baugur og dótturfélög þess langstærstur hluti samstæðunnar. Mesta aukning fyrirgreiðslu á tímabilinu til samstæðu Gaums er í Landsbanka og er hún að mestu utan funda. Þónokkur aukning verður þó á afgreiðslum til handa samstæðunni í Glitni.á síðari hluta tímabils. Ákvarðanir lánanefnda virðast mikið til taka mið af versnandi stöðu Baugs og tengdra félaga, þ.e. töluvert var um endurfjármögnun og lán fyrir vöxtum og afborgunum. Sem dæmi má nefna að félög innan samstæðunnar fengu ítrekað fyrirgreiðslu til að mæta veðköllum vegna hlutabréfa. Virðast bankarnir þannig fremur hafa kosið að veita frekari fyrirgreiðslu í stað þess að selja eignir til að mæta veðköllum. Eitt dæmi um þetta er fyrirgreiðsla til Eignarhaldsfélagsins ISP sem afgreidd er á lánanefndarfundi í Landsbanka 5. mars 2008: „Eignarhaldsfélagið ISP ehf; framlenging á 700 mkr afleiðuramma auk 350 mkr hækkunar, eða alls 1.050 mkr afleiðurammi til 21/1 2009 (vegna framvirkra kaupa á hlutabréfum í FL Group, tapsstaða 760 mkr.) Hækkunin er til að ná utan um stöðuna. Til tryggingar tapsstöðu verði handveð í 65 mkr að nv í Landic Property (mv 910 mkr.).“ Að sama skapi eru ákvarðanir oft teknar með það fyrir augum að minnka heildarfyrirgreiðslu Gaums í bankanum, sér í lagi á þetta við um Glitni. Dæmi eru um að veðláni sé breytt í framvirkan hlutabréfasamning með það fyrir augum að lækka áhættuskuldbindingar Baugs eins og eftirfarandi dæmi úr fundargerð áhættunefndar Glitnis frá 31. mars 2008 sýnir: „Gerðar hafa verið breytingar á Baugs-samstæðunni með það að markmiði að lækka heildarskuldbindingar hennar hjá bankanum. Þessar breytingar eru eftirfarandi: Kaupþing hefur gengist í ábyrgð á skuldbindingum Milton hjá Glitni. Lánin eru með gjalddaga í haust. Ábyrgðina má draga að fullu frá láninu. Láni BG Capital ehf. með veði í hlutabréfum í FL var breytt í framvirkan hlutabréfasamning. Við það lækkuðu skuldbindingar við bankann um c.a. 5 milljarða.“ Síðustu vikur og mánuði fyrir fall bankanna dregur úr nýjum lánveitingum til félagsins eins og annarra en hins vegar fá félög, sem tengjast Baugssamstæðu, enn fyrirgreiðslu, sér í lagi hjá Glitni, eins og í tilfelli 101 Chalet, eignarhaldsfélags utan um skíðasetur í Frakklandi, en sú lánveiting var samþykkt sumarið 2008 eins og fram kemur í meðfylgjandi fundargerð áhættunefndar Glitnis frá 27. ágúst 2008: „101 Chalet ehf. er að fjárfesta í skíðasetri í Frakklandi (í gegnum Piano Holding og BG Denmark). Glitnir fjármagnaði fyrstu útborgun, 35% yfirtökuverðsins, eða EUR 6,6 millj. í formi yfirdráttar í júlí 2008 (ISK 800m). Litið er á fjármögnunina sem brúarlán á meðan skíðasetrið er í byggingu. Langtímafjármögnun verður í öðrum banka, en búist er við, að Fortis bank greini frá lánaskilmálum fyrir lok þessarar viku. Fjárfestingafélagið Gaumur og Piano Holding S.A. ábyrgjast yfirdráttinn. Hlutabréf í BG Denmark og Piano Holding S.A. verða sett að handveði (enn ófrágengið). Annað lán, EUR 7m, verður fjármagnað af Landsbankanum. Heildarfjármögnun vegna skíðasetursins verður EUR 21 m. Búist er við, að fjármögnun Fortis (eða annars banka) verði EUR 22m, sem er u.þ.b. 80% af matsvirði fasteignarinnar sem er EUR 28 millj. Verðmatið var unnið af franska fyrirtækinu Vallat en það er sagt eitt fremsta fasteignafélagið á þessu svæði.“ Að baki 101 Chalet stóðu eignarhaldsfélög í eigu Jóns Ásgeirs og Ingibjargar Pálmadóttur, Piano Holding og BG Denmark. Reyndar var það svo að Glitnir flokkaði ekki 101 Chalet né nein félög er tengdust Ingibjörgu Pálmadóttur með Fjárfestingafélaginu Gaumi þegar kom að flokkun stórra áhættuskuldbindinga. Er það í ósamræmi við hina bankana þar sem félög Ingibjargar og Gaums (þ.m.t. Baugur) eru flokkuð saman. Í þessari greiningu hefur það og verið gert. Ef Glitnir hefði hins vegar gert það, hefði bankinn sprungið á samstæðumörkum, þ.e. farið yfir hið lögmælta 25% hámark af eiginfjárgrunni, varðandi stórar áhættuskuldbindingar á Baugs. Baugur hf. fékk ítrekað reikningslánalínur án utanaðkomandi trygginga, en það var þó ekki meginregla hjá bönkunum að veita slík lán. Baugur átti stóran hlut (36%) í FL Group sem aftur var stærsti eigandi Glitnis. Fulltrúar þeirra félaga sátu í stjórn bankans. Fyrirgreiðsla til Baugs og tengdra félaga jókst verulega eftir að félögin bættu við eignarhlut sinn í bankanum. Baugur og tengdir aðilar voru bæði í viðskiptum við bankana hér á landi sem og dótturfélög þeirra erlendis. Í lok árs 2007 fær Baugur víkjandi lán hjá öllum bönkunum, 5 milljarða króna í Landsbanka, 5 milljarða króna í Kaupþingi og 15 milljarða króna í Glitni. Samhliða lánveitingunni taka bankarnir hluta upphæðarinnar að veði í formi innstæðu í bönkunum, í sumum tilfellum í jafnhárri innstæðu og lánsupphæðin eins og í Landsbanka eða í stórum hluta hennar eins og í tilfelli Kaupþings. Glitnir tekur veð í 2/3 hlutum lánsfjárhæðarinnar en greiðir 5 milljarða út til félagsins. Þessar lánveitingar koma inn sem veltufjármunir í reikningum Baugs og bæta þar með veltufjárstöðu félagsins um áramót. Ein stærsta einstaka lánveitingin til samstæðu Gaums fer fram vorið 2008 þegar Kaupþing lánar eignarhaldsfélaginu 1998 ehf. um 30,6 milljarða króna til að kaupa Haga út úr Baugi. Hluthafar 1998 voru Fjárfestingafélagið Gaumur (82,3%), Eignarhaldsfélagið ISP172 (8,9%) og Bague SA173 (8,8%). Tilgangur lánsins var m.a. að bæta tryggingastöðu bankans og greiða niður 25 milljarða króna lán hjá Kaupþingi og 5 milljarða króna lán hjá Glitni. Eins og fram kemur í kafla 8.7.3.1, rammagrein 3 hér að framan þá er greitt niður 10 milljarða króna lán hjá Baugi og 15 milljarða króna lán hjá eigendum Baugs. Hinn 11. febrúar 2009 var Baugi Group hf. með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur veitt heimild til greiðslustöðvunar til 4. mars s.á. Með úrskurði 11. mars s.á. synjaði sami dómstóll beiðni Baugs Group hf. um framlengingu greiðslustöðvunar (mál nr. X-4/2009). Sama dag óskaði stjórn félagsins eftir gjaldþrotaskiptum á félaginu og var búið tekið til skipta 13. mars s.á. Í mars 2010 stóðu skipti enn yfir. Gjaldþrot Baugs er eitt það stærsta sem orðið hefur hér á landi. Framtíð Fjárfestingafélagsins Gaums er óráðin.
8.12.3.3 Robert Tchenguiz og tengd félög
Áhættuskuldbindingar október 2008: 278,7 milljarðar króna. Robert Tchenguiz var einn af stærstu viðskiptavinum Kaupþings Singer & Friedlander og stærsti einstaki lántakandi hjá Kaupþingi á samstæðugrunni. Umsvif hans voru mikil á fasteignamarkaði í London en einnig fjárfesti hann talsvert í veitingageiranum í Bretlandi. Hann varð stór hluthafi í Exista í kjölfar sölu á hlut sínum í finnska félaginu Sampo til Exista í ársbyrjun 2007. Hann tók sæti í stjórn Exista á aðalfundi félagsins í mars 2007. Hann er forstjóri breska eignarhaldsfélagsins R20 sem hann stofnaði árið 2002. Meðal fjárfestinga Tchenguiz má nefna bresku verslanakeðjuna J Sainsbury og Somerfield. Á tímabilinu janúar 2007 til október 2008 hækkuðu skuldir Roberts Tchenguiz og tengdra félaga um 212,6 milljarða króna. Tchenguiz átti eingöngu í viðskiptum við Kaupþing. Sé litið til aukningar skuldbindinga í evrum, hækkuðu þær um 1.216,6 milljónir eða 174%: Nýjar lánveitingar samkvæmt ákvörðun lánanefnda námu 198,5 milljörðum króna á tímabilinu. Andvirði þessara lána var ráðstafað til rekstrar (116,7 ma.kr.) og til verðbréfakaupa (81,8 ma.kr.). Endurfjármögnun eldri lána á tímabilinu nam 119,6 milljörðum króna eða sem svarar til 181% af skuldastöðu í upphafi tímabilsins. Til tryggingar nýjum lánveitingum voru tekin veð í hlutabréfum að fjárhæð 186,1 milljarður króna og önnur veð samtals 12,4 milljarðar króna. Kröfur á Robert Tchenguiz (RT) og tengd félög voru langstærsta áhættuskuldbinding Kaupþings í lok september 2008, þar á eftir kom Exista samstæðan með um 171 milljarð. Þá eru reyndar ekki meðtaldar kröfur á fjármálastofnanir. Þá kom Tchenguiz að eignarhaldi í Kaupþingi í gegnum eignarhlut sinn í Exista. Mikil aukning fyrirgreiðslu til Tchenguiz á tímabilinu janúar 2007 til október 2008 er athyglisverð í ljósi þess. Síðla árs 2007 fer að halla undan fæti hjá mörgum félaga Tchenguiz. Í fundargerðum lánanefndar stjórnar Kaupþings kemur fram að alloft lánar bankinn Tchenguiz til að mæta veðköllum í öðrum bönkum. Til að mynda námu lánveitingar vegna veðkalla um 33 milljörðum króna á fyrstu 9 mánuðum ársins 2008. Stóran hluta af heildaraukningu fyrirgreiðslu til Tchenguiz má því rekja til björgunaraðgerða af hálfu bankans. Bankinn valdi að fara þá leið í stað þess að vera harðari og fara jafnvel fram á eignasölu úr safni Tchenguiz enda hefði það ef til vill reynst erfitt í ljósi eignatengsla og hugsanlega haft áhrif á frekari viðskipti. Dæmi um slíkar björgunaraðgerð má finna í fundargerð lánanefndar stjórnar Kaupþings frá 29. maí 2008: „Óskað er eftir auknum yfirdrætti, 0358-36-509(BCA) um GBP 86 m – úr GBP 514 m í GBP 600 m. Álag er 275 bps yfir Libor. Lánið verður notað til að mæta hugsanlegum veðköllum vegna skulda í Dawnay Day, Morgan Stanley, Kaupþingi Luxemborg og Kaupþingi Singer & Friedlander. Laust fé verður í vörslu Kaupþings á Íslandi sem þýðir, að lánsfjárupphæðin mun lækka, batni eiginfjárstaðan. Robert Tchenguiz (RT) hefur eignast hlut í nokkrum skráðum félögum í gegnum Tchenguiz Discretionary Trust (TDT). Í desember sl. var TDT endurfjármagnað í gegnum Oscatello Investments Limited. Á síðustu vikum hefur markaðsvirði helstu eigna RT rýrnað verulega. Til að mæta frekari veðköllum og greiða niður lán á nafni Oscatello er óskað samþykkis á yfirdráttarheimild upp á GBP 600 m. Lánanefnd kynnti sér eiginfjárstöðu TDT 26.05.2008 og einnig samantekt yfir eignir og skuldbindingar.“ Ljóst er af fundargerðum lánanefnda Kaupþings sem og bankaráðs að Tchenguiz hefur komið með talsvert af viðskiptum til bankans, bæði beint í gegnum eigin félög en líka með því að kynna bankann fyrir viðskiptafélögum sínum. Dæmi um það eru þeir Gertner-bræður (Crosslet Vale) sem komu í viðskipti við Kaupþing 2006. Ætla má að Tchenguiz hafi með því notið ákveðinnar velvildar meðal stjórnenda bankans og átt þannig greiðari aðgang að fyrirgreiðslu en ella. Tchenguiz var fyrirferðarmikill í TRS174 og CFD175 viðskiptum og áttu þau sér að mestu stað í Lúxemborg og London. Allstór hluti lánveitinganna átti uppruna í Kaupþingi Lúxemborg.
Í mars 2008 lánar Kaupþing bróður Roberts, Vincent Tchenguiz (VT), rúma 14 milljarða króna (100 milljónir punda) gegn öðrum veðrétti í leigugreiðslum af fasteignum í hans eigu. Fyrsti veðréttur kemur inn sem nýjar tryggingar fyrir RT. Vegna þessara tengsla og í ljósi þess að sama veðið tryggir skuldbindingar RT og VT, er spurning hvort ekki hafi verið rétt að flokka þá bræður saman í stórum áhættuskuldbindingum, sbr. reglur 216/2007. Í september 2008 tekur bankinn svo ákvörðun um að færa hluta af fyrirgreiðslu Robert Tchenguiz yfir á systur hans, Lisu Tchenguiz, eða um 250 milljónir evra. Er það gert með því að hún yfirtekur tvö lán, vegna Town and City Pub Company og Bay Restaurant Holdings. Tilgangurinn var að minnka heildarskuldbindingar Robert Tchenguiz í bankanum. Kemur það fram í fundargerð frá 24. september 2008 og fylgigögnum. Samkvæmt yfirliti yfir stórar áhættur frá 30. september 2008 virðist sem þessar skuldbindingar séu enn flokkaðar með Robert Tchenguiz. Heildarskuldir Vincent Tchenguiz námu um 30 milljörðum króna (209 milljónum evra samkvæmt yfirliti yfir stórar áhættur frá 24. september 2008). Séu þessar skuldbindingar taldar með skuldbindingum Roberts Tchenguiz nema þær samtals um 318 milljörðum króna. Þetta eru um 55% af lögbundnu eigin fé 30.6.2006, sem er meira en tvöfalt lögbundna hámarkið 25%. Út frá upplýsingum bankanna um stórar áhættuskuldbindingar verður ekki séð að systkinin hafi átt í viðskiptum við aðra íslenska banka en Kaupþing.
8.12.3.4 Björgólfur Thor Björgólfsson og tengd félög
Áhættuskuldbindingar október 2008: 170,4 milljarðar króna. Björgólfur Thor Björgólfsson hefur verið umsvifamikill fjárfestir, bæði innanlands og utan. Ásamt föður sínum, Björgólfi Guðmundssyni, og fleirum rak hann Bravo-bruggverksmiðjuna í Rússlandi sem þeir seldu síðar til Heineken. Við einkavæðingu bankanna keyptu þeir feðgar ásamt félaga sínum, Magnúsi Þorsteinssyni, meirihluta í Landsbanka Íslands hf. í gegnum eignarhaldsfélag þeirra, Samson. Meðal annarra fjárfestinga Björgólfs Thors má nefna hluti í Actavis og Straumi-Burðarás. Þá hefur Björgólfur verið mjög virkur í fjárfestingum á fjarskiptamarkaði og átti m.a. stóra hluti í símafyrirtækjum í Búlgaríu, Tékklandi og Póllandi um tíma. Fjárfestingarfélag Björgólfs Thors, Novator, fjárfesti einnig töluvert í Finnlandi, m.a. í finnska símafyrirtækinu Elisa. Meðal annarra fjárfestinga Novators á Íslandi má nefna símafyrirtækið Nova (100%), CCP hf. (34% í gegnum félagið NP ehf.) og Verne Holdings ehf. (50%).176 Björgólfur Thor leiddi í flestum tilfellum starfsemi sinna félaga en meðal náinna samstarfsmanna má nefna Tómas Ottó Hansson (í stjórn Novators ehf.), Sigþór Sigmarsson (í stjórn Novators ehf.), Heiðar Má Guðjónsson (framkvæmdastjóra hjá Novator Partners LLP) og Andra Sveinsson (fjármálastjóra Novator Partners LLP), en sá síðastnefndi sat í bankaráði Landsbankans. Á tímabilinu janúar 2007 til október 2008 hækkuðu skuldir Björgólfs Thors og tengdra félaga í íslenskum krónum um 97,0 milljarða. Sé litið til breytinga í evrum, þá hækka heildarskuldbindingar um 395,4 milljónir eða 51% frá upphafi til loka tímabils: Nýjar lánveitingar samkvæmt ákvörðun lánanefnda námu 50,0 milljörðum króna á milli tímabila. Andvirði þessara lána var að stærstum hluta ráðstafað til rekstrar (25,7 ma.kr.), til verðbréfakaupa (22 ma.kr.) og til annars (2,3 ma.kr.). Endurfjármögnun eldri lána á tímabilinu nam um 21,6 milljörðum króna eða sem svarar til 29% af skuldastöðu í upphafi tímabilsins. Meirihluti nýrra lánveitinga var ótryggður eða tryggður með núverandi tryggingum, 19,4 milljarðar króna voru tryggðir með hlutabréfum, 100 milljónir króna með reiðufé og aðrar tryggingar námu 8,4 milljörðum króna. Stærsta aukningin í fyrirgreiðslu til Björgólfs Thors er til félagsins BeeTeeBee Ltd., um 23,7 milljarðar króna. Um 8 milljarðar af því voru veittir í lok júní 2008, en í lok september er samkomulaginu breytt þannig að lánafyrirgreiðslan verður samtals 23,7 milljarðar króna (153 milljónir evra). Þetta lán er veitt í þeim tilgangi að BeeTeeBee geti svo lánað Actavis fjármagnið sem víkjandi langtímalán.177 Deutsche Bank hafði þá gefið til kynna að Actavis væri við það að brjóta lánaskilmála í sambandi við of lágt eigið fé og þurfti því víkjandi lán til að styrkja Actavis. Þetta lán er rætt nánar í kafla 8.8.2.1. Annar hluti af aukinni fyrirgreiðslu Landsbankans til Björgólfs Thors er óskýrður enda var fyrirgreiðslan veitt í gegnum félög í Lúxemborg og aðgengi að upplýsingum um lán veitt þar er takmarkað. Um er að ræða aukna fyrirgreiðslu til Novator International Holding Ltd., 6 milljarða króna, Novator Asset Management, 5 milljarða króna, og Novator Finland Oy, 7,8 milljarða króna. Einnig eru upplýsingar varðandi lánveitingar til Novator Pharma Holding takmarkaðar. Það eru því engar upplýsingar um tilgang þessara lánveitinga, tryggingar eða annað. Lítilsháttar aukning varð á fyrirgreiðslu Straums til Björgólfs Thors og félaga á tímabilinu sem til skoðunar var en fyrst og fremst voru afgreiðslur lánanefndar framlengingar og endurfjármögnun áður veittra lána. Sumarið 2007 kemur þó til stór lánveiting vegna kaupa Björgólfs á Actavis Group eða alls um 16,3 milljarðar króna (180 milljónir evra). Þetta lán var jafnframt stærsta stóra áhættuskuldbinding Straums. Meðfylgjandi er úr fundargerð lánanefndar Straums frá 16. ágúst 2007: „Lána- og fjárfestingarnefnd hefur samþykkt að taka þátt sem nemur 180 millj. EUR af heildarfjárhæð 1,2 milljarða EUR víkjandi láni með uppsöfnuðum vöxtum í tengslum við yfirtöku Novator Pharma Holding 1 hf. á Actavis Group hf. Skilmálum og kjörum er lýst í lánarnefndarkynningu.
Samkvæmt 24. grein alþjóðlegu reikningsskilastaðlanna IAS telst lánið lán til venslaðra aðila vegna tengsla Björgólfs Thors við lántakann og lánveitandann.“ Lánið var eingreiðslulán til 11 ára með 15% vöxtum sem greiðast áttu uppsafnaðir á lokagjalddaga. Í febrúar 2008 voru gerðar skilmálabreytingar þannig að sá hluti sem var með uppsöfnuðum vöxtum (PIK lán) var lækkaður en millilagslán178 var hækkað í staðinn. Á fylgiblaði kemur fram að rekstraráætlun er talin vera óraunsæ (e. aggressive) og ólíklegt að hægt verði að endurgreiða lánið á gjalddaga miðað við það, sjá fundargerð frá 4. febrúar 2008: „Þann 27. ágúst 2007 lauk fjárfestingarfélag Björgólfs Thors, Novator, yfirtöku á Actavis Group, skráðu íslensku lyfjafyrirtæki með markaðsverðmætið 3 milljarðar EUR. Í fyrstu var ætlunin að fjármagna 5,6 milljarða EUR yfirtökuna með 4,5 milljarða EUR lánapakka (að meðtöldu víkjandi láni með uppsöfnuðum vöxtum), sem svarar til 10,7 x EBITDA skuldsetningar og 19,9% eiginfjárhlutfalls, byggt á áætluðum hagnaði fyrir afskriftir og skatta 2007 að fjárhæð 420,1 millj. EUR. Á þeim tíma tók Straumur þátt í víkjandi láni sem nemur 100 millj. EUR gegn 1,5% fyrirframgreiddri þóknun. Restin af fjármögnuninni var í höndum Deutsche Bank og Landsbanka. Vegna núverandi markaðsaðstæðna hefur ekki tekist að selja lánið eins og gert var ráð fyrir. Þess vegna hafa lánveitendur ákveðið að endurskoða lánastrúktúrinn og verðlagningu í þeirri von að gera lánið meira aðlaðandi fyrir fjárfesta. Meginmunurinn á milli nýja strúktúrsins og þess fyrri eru minnkandi hlutföll af víkjandi láni og láni á öðrum veðrétti, og hefur þeim verið skipt út fyrir millilagslán. Vaxtaálag hefur auk þess verið hækkað á öllum lánum“ Landsbankinn var einnig með verulegar skuldbindingar vegna kaupanna á Actavis, eða um 49,5 milljarða samkvæmt yfirliti yfir stórar áhættuskuldbindingar bankans frá 30. september 2008. Björgólfur Thor var meirihlutaeigandi Landsbankans ásamt föður sínum, Björgólfi Guðmundssyni, í gegnum félag þeirra, Samson eignarhaldsfélag. Þeir feðgar áttu einnig meirihluta í Straumi í gegnum annað félag, Samson Global Holdings, en það var í jafnri eigu eignarhaldsfélaga þeirra feðga. Björgólfur Guðmundsson var stjórnarformaður Landsbanka og Björgólfur Thor stjórnarformaður Straums. Björgólfur Guðmundsson taldist til venslaðra aðila í Straumi en ekki til tengdra aðila þar sem hann sat ekki í stjórn bankans þrátt fyrir að vera stór hluthafi. Að sama skapi taldist Björgólfur Thor ekki til tengdra aðila í Landsbanka enda sat hann ekki í bankaráði bankans. Venslaðir aðilar eru skilgreindir í b-lið III. kafla leiðbeinandi tilmæla um efni reglna skv. 2. mgr. 54. gr. laga nr. 161/2002, um fjármálafyrirtæki:
„Fjármálaeftirlitið telur venslaða aðila m.a. vera:
- Aðal- og varamenn í stjórn, stjórnendur, lykilstarfsmenn og nánir fjölskyldumeðlimir þessara aðila.
- Með vísan til 1. töluliðar ber að líta til hliðstæðra aðila í dótturfélögum og tengdum félögum.
- Hluthafar sem eiga með beinum eða óbeinum hætti 5% eignarhlut eða stærri í fjármálafyrirtækinu, eða teljast til eins af tíu stærstu hluthöfum þess.
- Fyrirtæki sem framangreindir aðilar eiga a.m.k. 10% hlut í, starfa hjá eða gegna stjórnarstöðum fyrir.“
Lánveitingar til tengdra aðila þurftu sérstakt samþykki stjórnar. Í desember 2008, þegar lausafjárstaða Straums var veik, lánaði bankinn félagi Björgólfs Thors 10 milljónir evra til þess að það gæti endurgreitt lánveitingu til eiganda en í staðinn lagði Björgólfur upphæðina inn sem innlán í Straumi, sbr. fundargerð lánanefndar frá 12. desember 2008: „Project Paper (samþykkt með tölvupósti 8. desember) Straumur mun lána Novator One LP €10m í 6 mánuði (lán innan samstæðu). Það mun gera Novator One LP kleift að endurgreiða €10m lán frá Björgólfi Thor Björgólfssyni (BTB). BTB mun láta lánið, €10m, liggja sem innlán í Straumi í 6 mánuði. Straumur mun taka veð (handveð) í innláninu til að tryggja lánið til Novator One. Lánstími lánsins og innlánsins verður 6 mánuðir og vextir af láninu til Novator One verða þeir sömu og á innláni BTB. Hér er um að ræða viðskipti á milli tengdra aðila og þarfnast samþykkis stjórnar.“ Lánveitingar Straums til Björgólfs Guðmundssonar þurftu því ekki umfjöllun í stjórn bankans og eins var það í Landsbanka varðandi Björgólf Thor. Með úrskurði héraðsdóms Reykjavíkur hinn 7. október 2008 var Samson eignarhaldsfélagi ehf. veitt heimild til greiðslustöðvunar. Beiðni félagsins um framlengingu greiðslustöðvunar var synjað með úrskurði sama dómstóls, dags. 4. nóvember 2008 (mál nr. X-19/2008). Í kjölfarið óskaði stjórn félagsins eftir því við héraðsdóm Reykjavíkur að bú félagsins yrði tekið til gjaldþrotaskipta. Fallist var á beiðnina. Í mars 2010 stóðu skipti enn yfir. Ekki liggja fyrir upplýsingar um stöðu annarra félaga í eigu Björgólfs Thors.
8.12.3.5 Stoðir ehf. og tengd félög
Áhættuskuldbindingar október 2008: 165,6 milljarðar króna. Stoðir (áður FL Group) er eignarhaldsfélag, sem var stærsti hluthafi Glitnis með um 30% hlut, var langstærsti hluthafi Landic Property hf. með um 39,8% hlut og átti m.a. Tryggingamiðstöðina (TM) og ráðandi hlut í evrópska drykkjarvöruframleiðandanum Refresco. Stoðir áttu einnig eignarhluti og hagsmuni í ýmsum félögum og verkefnum, innanlands og utan, s.s. Royal Unibrew, Glacier Renewable Energy Fund (Geysir Green Energy), Bayrock og Iceland Foods. Stoðir urðu til við umbreytingu ferðaþjónustufélagsins Flugleiða í FL Group árið 2005 og leiddi Hannes Smárason, fyrrum aðaleigandi og stjórnandi þess, þá umbreytingu. Í kjölfarið varð fjárfestingastarfsemi aðalverkefni félagsins og ferðaþjónustan og flugrekstur voru sett inn í dótturfélög. Árið 2006 dró félagið sig út úr flugrekstri þegar Icelandair Group var selt út úr samstæðunni. Baugur Group hf. átti stærsta hlutinn í Stoðum eða 36%. Meðal annarra hluthafa voru Oddaflug (10,9%), Gnúpur fjárfestingafélag (10,9%) og óþekktir hluthafar (42%).
Jón Ásgeir Jóhannesson var stjórnarformaður fram til vors 2008 en þá tók Ingibjörg Pálmadóttir við stjórnarformennsku í félaginu. Jón Sigurðsson var forstjóri félagsins og Sveinbjörn Indriðason fjármálastjóri. Á tímabilinu 1. janúar 2007 til 30. september 2008 hækkuðu skuldir FL Group og tengdra félaga um 110,1 milljarð króna. Í evrum er hækkunin 551,6 milljónir eða 94% sem greinast þannig eftir lánveitendum:
Á tímabilinu námu nýjar lánveitingar samkvæmt ákvörðun lánanefnda 107,8 milljörðum króna. Andvirði þessara lána var ráðstafað til rekstrar (61,8 ma.kr.), til verðbréfakaupa (43,2 ma.kr.) og til annars (2,8 ma.kr.). Endurfjármögnun eldri lána á tímabilinu nam 40,5 milljörðum króna eða sem svarar til 73% af skuldastöðu í upphafi tímabilsins. Til tryggingar nýjum lánveitingum voru tekin veð í hlutabréfum að fjárhæð 80,5 milljarðar króna og önnur veð samtals 24,3 milljarðar króna. Þannig námu lán án sérgreindra trygginga alls 3 milljörðum króna. Sparisjóðabankinn lánar Stoðum 3,2 milljarða króna á tímabilinu nóvember 2008 til mars 2009 í formi skammtímaláns og er það ekki meðtalið í ofangreindri töflu þar sem það liggur fyrir utan það tímabil sem til skoðunar var. Til tryggingar lánveitingu Sparisjóðabankans voru hlutabréf í Landic Property. Stoðir voru í viðskiptum við alla stóru viðskiptabankana. Í upphafi tímabilsins voru þeir þó aðallega í viðskiptum við Landsbanka og Kaupþing. Stoðir voru fyrst og fremst í viðskiptum við móðurfélög bankanna hér heima og engin erlend félög eru hluti af samstæðu samkvæmt yfirliti yfir stórar áhættuskuldbindingar í lok tímabilsins. Landsbankinn eykur fyrirgreiðslu til Stoða mest bankanna í krónum talið en hlutfallsleg aukning er langmest í Glitni.eða 772%. Það er athyglisvert í ljósi þess að Stoðir koma inn í hóp stærstu hluthafa Glitnis á vormánuðum 2007 og áttu tæp 30% í bankanum við fall hans. Félagið virðist hafa notið umtalsverðrar fyrirgreiðslu í bankanum. Aukning fyrirgreiðslu til Stoða í Sparisjóðabankanum á sér öll stað síðast á árinu 2008 eða í byrjun árs 2009. Vekur það nokkra athygli, sér í lagi í ljósi erfiðrar stöðu félagsins á þeim tíma en Stoðir óska eftir greiðslustöðvun í september 2008, eftir að ríkið ákvað að taka yfir stóran hluta af Glitni.
Stoðir og tengd félög áttu fulltrúa í stjórn Glitnis. Þorsteinn M. Jónsson, sem sat í stjórn Stoða, var stjórnarformaður Glitnis frá 2007 – 2008. Þá tók Jón Sigurðsson, forstjóri Stoða, einnig sæti í stjórn Glitnis vorið 2007. Dæmi eru um að ákvarðanir varðandi lánveitingar til Stoða og tengdra félaga séu afgreiddar á milli funda. Frá og með haustinu 2007 afgreiðir áhættunefnd að jafnaði eitt mál í hverjum mánuði tengt Stoðum. Útstreymi fjármagns úr bankanum til félagsins á þessum tíma er umtalsvert, sem dæmi má nefna að félagið fær „neyðarlínu“ í nóvember 2007 en 10 dögum síðar er þessi lína hækkuð um 60% og í febrúar 2008 er henni breytt í fjármögnun til 2 ára. Þessar lánveitingar eru raktar hér að neðan. Úr fundargerð áhættunefndar Glitnis frá 12. nóvember 2007: „FL Group vantar neyðarlínu að fjárhæð allt að 10 milljarðar. Tilgangur línunnar er að mæta mögulegum tryggingarköllum vegna samninga á móti hlutabréfum. Félagið hefur gengið verulega á laust fé undanfarið vegna þessa. Til tryggingar láninu býður félagið veð í nokkrum óskráðum eignum.“ Áhættunefnd hækkar áður samþykkta línu um 6 milljarða króna samkvæmt fundargerð frá 22. nóvember 2007: „Óskað er eftir tímabundinni hækkun á áður veittri línu (10 milljarðar) um 6 milljarða til 4ra vikna. Tilgangur með hækkuninni er að mæta veðköllum vegna stöðutöku í erlendum hlutabréfum. Til tryggingar láninu býður félagið veð í Tryggingamiðstöðinni að verðmæti 10 milljarða.“ Á fundi áhættunefndar 12. febrúar 2008 er áður veittri „neyðarlínu“ breytt í langtímalán til 2 ára: „Í nóvember 2007 lánaði Glitnir FL Group ISK 10 milljarða skammtímalán með gjalddaga í maí 2008. FL Group hefur nú óskað eftir framlengingu á láninu um 2 ár. Til tryggingar láninu eru í dag hlutabréf í Landic, Refresco og Geysi Green samtals metin á 21 milljarð.“ Á sama fundi var ákveðið að hækka mörk hámarksviðskiptastöðu á FL Group úr 38 milljörðum króna í 41,5 milljarða króna. Kom þetta fyrst og fremst til vegna veikingar krónunnar, og var FL Group í raun á þessum tíma komið yfir þau mörk sem stjórn Glitnis hafði samþykkt á samstæðuna. Þetta var samþykkt og vísað til stjórnar til samþykkis, en jafnframt tekin ákvörðun að viðskiptastjóri kynni málefni FL Group í heild fyrir áhættunefnd.
Annað dæmi um veitingu skammtímaláns til FL Group má finna í fundargerð frá því 25. mars 2008, en þá fær félagið 5 milljarða króna skammtímalán til 28. mars til að greiða hluta af víxli á gjalddaga þá. Þessu 5 milljarða króna skammtímaláni er breytt í langtímalán til þriggja ára í byrjun apríl. Á fundinum 25. mars 2008 er einnig samþykkt að lána FL Group 50 milljónir evra til að fjármagna eignarhlut FL Group í Glitni. Þessi eignarhlutur var þá í fjármögnun hjá Morgan Stanley sem var að gera veðköll. Lánið átti að byggja á „núverandi tryggingastöðu félagsins við Glitni“, eða vera án sérstakra veða. Hinn 29. september 2008 veitti héraðsdómur Reykjavíkur Stoðum heimild til greiðslustöðvunar. Greiðslustöðvunin var framlengd allt til 6. apríl 2009 og með úrskurði sama dómstóls þann dag var Stoðum veitt heimild til að leita nauðasamninga við kröfuhafa. Héraðsdómur Reykjavíkur staðfesti nauðasamninga félagsins 16. júní 2009. Við það eignuðust stærstu kröfuhafarnir, Glitnir og NBI – Landsbankinn, allt hlutafé félagsins.
