8.1 Inngangur

Í þessum kafla er leitast við að gefa mynd af útlánum íslensku bankanna á árunum fyrir fall þeirra. Þar hefur rannsóknarnefndin fyrst og fremst lagt áherslu á að taka til athugunar útlán stóru bankanna þriggja, Glitnis banka hf., Landsbanka Íslands hf. og Kaupþings banka hf. Kemur þar einkum til að fall þessara þriggja banka varð Alþingi tilefni til að ákveða þá rannsókn sem nefndinni var falið að sinna á aðdraganda og orsökum falls íslensku bankanna 2008. Vegna stærðar sinnar og umfangs í starfsemi þeirra voru þeir einnig kerfislega mikilvægir fyrir fjármálakerfi landsins. Minni áhersla hefur því verið lögð á greiningu útlána annarra fjármálafyrirtækja. Bankar með jafnviðamikla starfsemi og þeir íslensku eru með margbreytileg útlán. Ekki lá í augum uppi hvaða aðferðafræði bæri helst að beita við mat á útlánum bankanna. Valið var að nálgast viðfangsefnið á mismunandi hátt. Í kaflanum er leitast við að gefa heildarmynd af útlánum bankanna jafnframt því sem sagan er sögð út frá öðrum forsendum í undirköflum. Við athugun útlána er mögulegt að líta á einstakar stöðumyndir í upphafi og enda tiltekins tímabils einar og sér og rannsaka breytingar á stöðunni og ástæður þeirra. Einnig er mögulegt að nýta gögn á þann hátt að litið sé til tíðari upplýsinga um stöðubreytingar innan viðkomandi tímabils og lýsa þannig almennri þróun útlánanna. Í kafla 8.2 er farið yfir mismunandi áherslur í útlánagreiningum mismunandi kafla og þeim gögnum sem þær byggjast á. Í kafla 8.3 er á fræðilegum grunni fjallað um helstu álitaefni um rekstur banka sem höfð voru í huga við greiningu útlána. Því næst er í kafla 8.4 farið yfir vöxt útlána í bankakerfinu og mögulegar afleiðingar þess vaxtar. Í kafla 8.5 er fjallað um heildarútlánasafn móðurfélaga íslensku bankanna, Glitnis banka hf., Landsbanka Íslands hf. og Kaupþings banka hf., síðustu árin fyrir fall þeirra í október 2008. Jafnframt er vikið að Straumi-Burðarási Fjárfestingabanka hf. þar sem við á. Í kafla 8.6 er fjallað um reglur um stórar áhættur, gerð grein fyrir innri reglum bankanna og farið yfir framkvæmd Fjármálaeftirlitsins á reglum um stórar áhættur. Kafli 8.7 lýsir þróun lána stóru bankanna þriggja og Straums-Burðaráss til tiltekinna fyrirtækjahópa sem þar eru sjálfstætt skilgreindir út frá sömu forsendum og áður.1 Í kafla 8.8 er lýst með dæmum hvernig umsvif íslenskra fjárfesta byggðu upp áhættu hjá íslensku bönkunum, sem í eðli sínu var svipuð víkjandi fjármögnun. Kafli 8.9 lýsir afleiðusamningum um verðbréf. Greiningin í köflum 8.5, 8.7 og 8.9 einskorðast við móðurfélög bankanna. Í kafla 8.10 eru lánabækur dótturfélaga Landsbanka Íslands hf., Kaupþings banka hf. og Glitnis banka hf. í Lúxemborg athugaðar, þá sérstaklega með tilliti til tengsla við íslenska aðila. Þá er í kafla 8.11 fjallað um lánafyrirgreiðslu til alþingismanna og fjölmiðlamanna. Í kafla 8.12 eru birtar niðurstöður úr sjálfstæðri úttekt sem unnin var á vegum rannsóknarnefndarinnar, undir stjórn löggiltra endurskoðenda sem störfuðu hjá nefndinni, um þróun lánveitinga og fyrirgreiðslu til nokkurra af stærstu viðskiptavinum fjármálafyrirtækjanna á tímabilinu frá 1. janúar 2007 til október 2008. Við úttektina var könnuð fyrirgreiðsla til alls 46 samstæðna en við afmörkun á hverri samstæðu var byggt á framkvæmd fjármálafyrirtækjanna á reglum um stórar áhættuskuldbindingar og hvað teldust tengdir aðilar í því sambandi. Það getur því verið munur á því hvaða félög teljast til samstæðna við þessa úttekt og þeirra fyrirtækjahópa sem miðað er við í kafla 8.7. Í kafla 8.12 er einnig litið til fleiri fjármálafyrirtækja en gert er framar í kafla 8.0 Úttektin í kafla 8.12 byggist á greiningu á útlánum (áhættuskuldbindingum) á samstæðugrundvelli hjá sex fjármálafyrirtækjum, þ.e. Landsbanka Íslands hf., Glitni.banka hf., Kaupþingi banka hf. StraumiBurðarási Fjárfestingabanka hf., Spron og Sparisjóðabankanum/Icebank hf. Þessu til viðbótar komu erlendir sérfræðingar að greiningu rannsóknarnefndarinnar á útlánum bankanna. Greinargerð eins þeirra, Jørn Astrup Hansen, er sem fylgiskjal 1 með þessum kafla í íslenskri þýðingu en greinargerðin er birt á dönsku sem viðauki 7 í vefútgáfu skýrslunnar. Jørn Astrup Hansen hefur lengi starfað að bankamálum í Danmörku og Færeyjum. Að beiðni rannsóknarnefndar Alþingis dvaldi Jørn Astrup Hansen á Íslandi um tíma á árinu 2009 og vann með starfsfólki nefndarinnar að athugun á útlánum bankanna. Þá veitti hann rannsóknarnefndinni ráðgjöf. Í framhaldi af því tók hann saman áðurnefnda greinargerð. Í viðauka 3 með prentaðri útgáfu skýrslunnar er að finna greinargerð sem unnin er af Mark Flannery, prófessor við Florida-háskóla (University of Florida), og varðar meðal annars útlán íslensku bankanna. Mark Flannery var hér á landi um tíma á árinu 2009 á vegum rannsóknarnefndarinnar og kynnti sér starfsemi íslensku bankanna og skilaði nefndinni í framhaldi af því þeirri greinargerð sem birt er sem viðauki 3. Í fylgiskjali 2 með kafla 8.0 eru birt yfirlit yfir 25 stærstu áhættuskuldbindingar hjá Landsbanka Íslands hf., Glitni.banka hf., Kaupþingi banka hf., Straumi-Burðarási Fjárfestingarbanka hf., Spron og Sparisjóðabankanum/ Icebank hf. eins og þær stóðu í október 2008. Skuldbindingar þessara stærstu skuldara eru jafnframt bornar saman við eigið fé fjármálafyrirtækjanna.