18.3.1 Uppgangur og fall útibús Landsbanka Íslands hf. í Amsterdam

Landsbanki Íslands hf. hóf rekstur útibús í Hollandi.árið 2006. Sama ár hóf bankinn að taka við innlánum þar í landi frá lögaðilum. Í kjölfar þeirrar velgengni sem Icesave reikningar bankans nutu í Bretlandi var ákveðið að bjóða almenningi í Hollandi.einnig upp á innlánsreikninga undir sama nafni. Bankastjórar Landsbankans hafa lýst því svo að þeir hafi litið á Holland sem ákjósanlegan markað, m.a. vegna þess að innlánsvextir hafi verið lágir hjá öðrum bönkum þar í landi.70 Í fundargerð bankaráðs Landsbanka Íslands frá 31. júlí 2007 kemur fram að unnið sé að því að opna Icesave reikninga í Hollandi. Hinn 6. september 2007 sendi Landsbankinn Fjármálaeftirlitinu tilkynningu skv. 36. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki um að móttaka innlánsfjár og annars fjár til endurgreiðslu myndi innan skamms tíma falla undir starfsemi útibús bankans í Amsterdam. Fjármálaeftirlitið sendi síðan Seðlabanka Hollands (De Nederlandsche Bank, hér eftir DNB), sem jafnframt fer með fjármálaeftirlit þar í landi, bréf 17. september 2007 þar sem gerð er grein fyrir tilkynningu Landsbankans. Með bréfi Landsbankans 10. mars 2008 var Fjármálaeftirlitinu tilkynnt að þar sem Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta veiti innstæðueigendum einungis lágmarks-vernd hafi útibú bankans í Amsterdam sótt um aðild að hollenska innlánatryggingakerfinu hjá DNB í því skyni að tryggja innstæðueigendum í Hollandi.sambærilega vernd og viðskiptavinir annarra banka þar í landi nytu. Líkt og fram er komið voru Icesave innlánsreikningar Landsbankans í Amsterdam reknir í gegnum útibú en ekki dótturfélag. Samkvæmt hollenskum rétti giltu þó ekki reglur sambærilegar þeim sem í breskum rétti takmörkuðu verulega möguleika á að færa fjármuni frá dótturfélagi yfir í aðra hluta bankasamstæðu. Samkvæmt áliti lögmannsstofunnar Allen & Overy frá 25. mars 2008, sem Landsbankinn aflaði, hafði það í raun mjög lítil áhrif á lausafjárstýringu innan bankasamstæðunnar hvort innlánin voru tekin í útibúi eða dótturfélagi í Hollandi. Virðist því sem sjónarmið Landsbankans um lausafjárstýringu samstæðunnar hafi ekki þurft að leiða til þess að dótturfélagsform yrði fyrir valinu í Hollandi.líkt og raunin varð í Bretlandi. Á fundi bankaráðs Landsbankans 6. maí 2008 var samþykkt að stofna dótturfélag í Hollandi. Við skýrslutöku fyrir rannsóknarnefnd Alþingis lýsti Sigurjón Þ. Árnason, bankastjóri Landsbankans, viðskiptaáætlun bankans með þeim hætti að til hafi staðið að flytja innlánsreikningana yfir í dótturfélag sem fyrst og hefja síðan töku innlána í nágrannalöndum Hollands í gegnum hið nýja dótturfélag. Ástæðan fyrir því að byrjað var að taka innlán í útibúi hafi verið sú að of seint var ráðist í að stofna þar dótturfélag en það tók nokkurn tíma.71 Hinn 23. maí 2008 undirrituðu stjórnendur útibús Landsbankans í Amsterdam samning við DNB um aðild bankans að innlánatryggingakerfi Hollands. Um var að ræða svokallaðan „topping up“ samning sem fól í sér að mismunur hollenskrar lágmarkstryggingar og íslenskrar lágmarkstryggingar skyldi tryggður af hollenska tryggingakerfinu. Þar með væru innstæður útibús Landsbankans í Amsterdam tryggðar að jafn hárri fjárhæð og innstæður í hollenskum bönkum. Hinn 29. maí 2008 hóf Landsbankinn að taka við innlánum á Icesave reikninga útibúsins í Amsterdam. Þetta varð tilefni umræðu á fundi samráðshóps forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað sama dag. Í drögum að fundargerð kemur m.a. fram að þetta auki enn á skuldbindingar Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Í fundargerð fundar bankaráðs Landsbankans frá 2. júní 2008 kemur fram að markaðssetningin í Hollandi.byggi á slagorðinu um gagnsæjan banka. Byrjað verði að bjóða óbundin innlán undir nafninu Icesave á veraldarvefnum í gegnum útibúið í Amsterdam en síðan verði innstæður færðar yfir í dótturfélag við fyrsta tækifæri. Í ágúst verði síðan farið að bjóða bundin innlán til sex mánaða, eins, tveggja og þriggja ára líkt og gert sé í Bretlandi. Landsbankinn bjóði nú hæstu vextina í evrum eða 5%. Næsta skref sé að bjóða Icesave reikninga í Belgíu, Lúxemborg, Þýskalandi og Noregi og á árinu 2009 sé stefnt að því að bæta við Ítalíu, Sviss, Spáni, Austurríki og Kanada. Í fundargerðinni segir einnig að æskilegt sé að hafa bankaleyfi frá Hollandi.og hefja starfsemina í Þýskalandi gegnum útibú frá Hollandi.fremur en frá Íslandi þar sem innstæðutryggingar séu mikilvægur þáttur gagnvart viðskiptavinum. Spurning sé hve langan tíma taki að fá hollenskt bankaleyfi. Í júní 2008 gaf Landsbankinn út 2. tbl. ritsins Moment þar sem rætt er við Jón Sigurðsson, stjórnarformann Fjármálaeftirlitsins. Viðtalið er á ensku. Fyrirsögn viðtalsins er „Finances of the Icelandic banks are basically sound“. Í viðtalinu ræðir Jón um stöðu íslensku bankanna. Segir hann m.a. að fjárhagur þeirra sé á heildina litið traustur. Um þetta vísar Jón til ársskýrslna bankanna frá árinu 2007 og fyrsta ársfjórðungsuppgjörs 2008. Jón segir að á undanförnum árum hafi vanmat á áhættu leitt til lágra vaxta á alþjóðlegum fjármagnsmörkuðum. Sú staða sé hins vegar ekki fyrir hendi lengur þar sem áhættufælni ráði nú ríkjum. Því næst segir Jón að þetta auki mikilvægi þess að styrkja orðspor íslenska fjármálakerfisins með ábyrgum aðgerðum, hagræðingu og gagnsæi við upplýsingagjöf um fjárhagsstöðu. Jón segir ljóst að íslensku bankarnir séu þegar farnir að vinna í þessum anda. Segir hann að bankarnir hafi reynst úrræðagóðir gagnvart alþjóðlegum lausafjárþrengingum. Viðtökur Icesave í Hollandi.voru mun betri en bankastjórar Landsbankans höfðu gert ráð fyrir.72 Annar bankastjórinn lýsti velgengni Icesave á fundi með bankastjórn Seðlabanka Íslands 14. júlí 2008. Í drögum að fundargerð Seðlabankans er haft eftir Sigurjóni Þ. Árnasyni að jákvæðast sé hversu vel gangi að afla innlána í Hollandi. Viðskiptamenn telji nú 47.000 og upphæðin sé komin yfir 500 milljónir evra. Á sama fundi voru bankastjórar Landsbankans spurðir hvort til stæði að færa innstæður útibúsins í Hollandi yfir í dótturfélag. Samkvæmt drögum að fundargerð svaraði Halldór J. Kristjánsson því til að svo væri. Ætlunin væri að ráðast í þann flutning á fyrsta ársfjórðungi næsta árs.

Hinn 3. júlí 2008 óskaði DNB eftir ýmsum upplýsingum frá Fjármálaeftirlitinu, m.a. um lausafjáreftirlit með Kaupþingi og Landsbankanum og hvort bankarnir hefðu viðlagaáætlun um lausafjárstýringu. Einnig bað DNB um upplýsingar um Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. DNB óskaði síðan eftir því að fundur yrði haldinn í Fjármálaeftirlitinu þar sem upplýsingarnar yrðu veittar. Fundur var ákveðinn 14. ágúst sama ár. Þann dag hélt DNB fyrst fund með Landsbankanum og sóttu fulltrúar Fjármálaeftirlitsins einnig fundinn. Þar lýstu hollensk yfirvöld áhyggjum sínum af íslenskum efnahag og Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta. Á fundinum sögðu fyrirsvarsmenn DNB að frekari aukning innlána á Icesave reikninga yrði ekki liðin. Bankastjórar Landsbankans töldu DNB ekki hafa fært fullnægjandi rök fyrir þessari afstöðu sinni og öfluðu í kjölfarið álits lögmannsstofunnar Allen & Overy um valdbærni DNB. Þeir óskuðu síðan eftir fundi með aðalbankastjóra DNB.73 Síðar sama dag, þ.e. 14. ágúst 2008, funduðu fulltrúar Fjármálaeftirlitsins með DNB. Í skýrslu sem Guðmundur Jónsson, sviðsstjóri hjá Fjármálaeftirlitinu, gaf fyrir rannsóknarnefnd Alþingis kom fram að á fundinum hefðu fyrirsvarsmenn DNB lýst áhyggjum af því hversu lítið fé væri í Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta og hversu vanmegnugur Seðlabanki Íslands væri til að koma bönkunum til aðstoðar ef þeir lentu í lausafjárerfiðleikum. Af þessum sökum hefðu fyrirsvarsmenn DNB lýst þeirri afstöðu sinni að þeir vildu stöðva innlán á Icesave reikninga í Hollandi. Engar lagaheimildir hafi hins vegar verið fyrir hendi til að stöðva starfsemi Landsbankans vegna áhyggna DNB af Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta svo og Seðlabanka Íslands.74 Í tölvubréfi sem Guðmundur Jónsson sendi DNB næsta dag, þ.e. 15. ágúst 2008, er fjallað um fundinn. Segir m.a. að þar hafi verið gefið til kynna að DNB hugleiddi að setja hömlur á innlánastarfsemi útibús Landsbankans í Hollandi. Í tölvubréfinu segir að þetta hafi komið Fjármálaeftirlitinu á óvart þar sem hollensk yfirvöld hafi hvorki ráðfært sig við Fjármálaeftirlitið né upplýst stofnunina um áhyggjur sínar. Þar að auki hafi engin lagarök verið færð fram. Síðar í bréfinu kemur fram að Fjármálaeftirlitinu sé ekki kunnugt um nokkur rök sem réttlætt gætu slíka aðgerð af hálfu DNB. Síðan segir: „Landsbanki‘s business is healthy, capital levels are strong and it performs well in various stress-tests that the FME.applies.“ Loks kemur fram að af þessum sökum óski forstjóri Fjármálaeftirlitsins eftir fundi með æðstu yfirmönnum DNB svo ræða megi áhyggjur DNB og framtíðarfyrirkomulag samstarfs stofnananna tveggja. Í skýrslum Guðmundar Jónssonar og Jónasar Fr. Jónssonar fyrir rannsóknarnefnd Alþingis kom fram að þær upplýsingar sem rætt var um í tölvubréfinu hafi verið byggðar á hálfsársuppgjöri Landsbankans sem hafi komið vel út. Þetta hafi verið þær upplýsingar sem Fjármálaeftirlitið hafði yfir að ráða á þessum tíma.75 Hinn 20. ágúst 2008 fundaði samráðshópur forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Í drögum að fundargerð er haft eftir Jónasi Fr. Jónssyni, forstjóra Fjármálaeftirlitsins, að viss „draugagangur“ sé varðandi innstæðutryggingar í Hollandi.og líklegt að yfirvöld þar í landi séu í samskiptum við bresk yfirvöld. Haft er eftir Jónínu S. Lárusdóttur, ráðuneytisstjóra viðskiptaráðuneytis, að bréf hafi borist frá hollenska tryggingarsjóðnum þar sem óskað sé svara við fjölmörgum spurningum. Fari nærri að spurt sé beinlínis um opinberan stuðning. Því næst er haft eftir Tryggva Pálssyni, framkvæmdastjóra fjármálasviðs Seðlabanka Íslands, að Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta þurfi ásamt öðrum stjórnvöldum að senda íslensku bönkunum þau skilaboð að þeir eigi einungis að taka við nýjum innlánum erlendis í gegnum dótturfélög sín en ekki útibú. Hinn 27. ágúst 2008 áttu bankastjórar Landsbankans fund með Nout Wellink, aðalbankastjóra DNB. Þar var rætt um afstöðu DNB til innlánaaukningar Landsbankans. Í skýrslu Sigurjóns Þ. Árnasonar fyrir rannsóknarnefnd kom fram að Nout Wellink hefði haft áhyggjur af því að tryggingarsjóður virkaði í raun aðeins þegar litlir bankar eða sparisjóðir gætu ekki staðið í skilum gagnvart innstæðueigendum en gengi ekki þegar um stærri banka væri að ræða. Þá hefði komið í ljós að Wellink hafi verið búinn að reikna út hvaða fjárhæð þyrfti að jafna út á hollensku bankana vegna viðbótarsamningsins (toppingup) við hollenska tryggingarsjóðinn ef illa færi fyrir Landsbankanum. Sigurjón kvaðst hafa bent Wellink á að hann yrði að ræða við íslensk stjórnvöld um veikleika innstæðutryggingakerfisins þar sem það væri ekki á forræði Landsbankans. Þá yrði hann að ræða við Fjármálaeftirlitið um þau skilyrði og kröfur sem hann vildi leggja á útibú Landsbankans í Amsterdam og komast að samkomulagi við Fjármálaeftirlitið um lausnir. Landsbankinn myndi síðan uppfylla þær kröfur sem stofnanirnar yrðu ásáttar um.76 Rannsóknarnefnd Alþingis hefur undir höndum kynningu sem Landsbankinn stóð fyrir á framangreindum fundi með Wellink. Í skjalinu er m.a. rætt um íslenska innstæðutryggingakerfið. Þar segir m.a. að innstæðutryggingakerfið byggist á tilskipun Evrópusambandsins sem skyldi ríkisstjórnir til þess að tryggja að „the minimum deposit insurance protection of €20.000 is provided for“. Síðar segir í skjalinu We are aware that in a response to a request for clarification regarding the governmental backing of the Icelandic deposit guaranty scheme, the government of Iceland has at least in one instance issued a letter: _ clarifying its role in the funding of that scheme and _ reiterating its obligations pursuant to the relevant EU directive We assume that a similar letter could be sent to the DNB if requested Í tölvubréfi frá 28. ágúst 2008 til Fjármálaeftirlitsins lýsir DNB því sem fram fór á fundinum. Þar segir að DNB hafi tekið þá afstöðu að Landsbankinn verði að stöðva innlánaaukningu Icesave reikninganna í Hollandi. Styður DNB þetta með tvenns konar rökum. Annars vegar hafi DNB áhyggjur af íslenskum efnahag. Hins vegar er vísað til óljósrar stöðu íslenska ríkisins gagnvart Tryggingarsjóði innstæðueigenda og fjárfesta. Í bréfinu segir að óvissa ríki um hlutverk ríkisins ef til þess komi að sjóðurinn geti ekki staðið undir skuldbindingum sínum. Sama dag, þ.e. 28. ágúst 2008, sendi starfsmaður fjármálasviðs Seðlabankans bankastjórn stofnunarinnar tölvubréf þar sem vikið var að fyrirspurn DNB til Landsbankans um lausafjárstýringu og viðlagaáætlanir og þeim svörum sem Landsbankinn hafði sent DNB í kjölfarið. Fram kemur að starfsmaður Seðlabankans hafi fengið gögnin frá Landsbankanum ásamt svörum bankans við frekari spurningum. Fram kemur að um eftirfarandi gögn hafi verið að ræða:

1. Icesave Netherlands confidence crisis manual.
2. Landsbanki Amsterdam liquidity management policy.
3. Landsbanki group crisis communication plan.
4. Landsbanki liquidity contingency plan.
5. Landsbanki group liquidity management policy.
6. Niðurstöður úr lausafjárálagsprófum Landsbankans

Því næst segir í bréfinu: „Spurningar DNB eru helst um lausafjárstýringu og álagspróf, með hvaða leiðum LÍ geti aflað fjár, hvernig bankinn hefur dregið saman í rekstri og hvernig LÍ geti tekist á við skyndilegt útstreymi innlána. Fjármálasvið hefur nú þegar fengið afrit og vikulegar sendingar um lausafjárstöðu/álagspróf LÍ og eru þær upplýsingar engu frábrugðnar þeim sem gefnar eru upp í þessum svörum.“ Hinn 2. september 2008 fundaði Nout Wellink með Jónasi Fr. Jónssyni. Við það tækifæri lýsti Wellink áhyggjum sínum af málefnum Icesave nokkuð á sömu lund og komið hafði fram í framangreindu tölvubréfi DNB frá 28. ágúst sama ár. Í skýrslu Jónasar Fr. Jónssonar fyrir rannsóknarnefnd Alþingis kom fram að þeir hefðu rætt um hálfsársuppgjör bankans og að áhyggjur Wellink hefðu sem fyrr lotið að ástandi efnahagsmála á Íslandi en ekki einstökum þáttum í rekstri bankans. Þeir hefðu orðið ásáttir um að leita leiða til að „bremsa niður“ innlánaaukningu Landsbankans í Amsterdam og einnig sammælst um að fela Landsbankanum að koma með tillögur að lausnum sem DNB gæti sætt sig við. Jónas hefði í framhaldi af fundinum haft samband við bankastjóra Landsbankans og útskýrt fyrir þeim verkefnið. Jafnframt sagðist Jónas hafa lagt að þeim að hætta að auglýsa Icesave innlánsreikningana og hafi þeir orðið við því.77 Hinn 4. september 2008 fundaði samráðshópur forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Af drögum að fundargerð má ráða að rætt hafi verið um heimsókn Fjármálaeftirlitsins til eftirlitssviðs DNB. Haft er eftir Jónasi Fr. Jónssyni að áhyggjuefni DNB séu í meginatriðum:

1. Efnahagshorfur á Íslandi.
2. Stærð íslensku bankanna miðað við stærð þjóðarbúsins. Bankarnir hafi

farið inn á aðra markaði með kappsfullum hætti.

1. Innstæðutryggingakerfi á Evrópska efnahagssvæðinu sé „klúður“. Ræða

þurfi „top up“ samninginn við Ísland. Tryggingarsjóður innstæðueigenda og fjárfesta sé veikur og óskiljanlegt hvers vegna ekki sé krafist hærra iðgjalds fyrir innlán erlendis frá.

1. Íslensku bankarnir geri út á hollenska tryggingakerfið og slíkt sé ólíðandi.

Síðar í sömu drögum að fundargerð er haft eftir Jónasi að hollenskum yfirvöldum þyki ákjósanlegra að innlánastarfsemi fari fram í gegnum dótturfélag en útibú. Aðalatriðið sé því ekki yfirlýsing íslenskra stjórnvalda um opinberan stuðning við Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Í fundargerð fundar bankaráðs Landsbankans frá 5. september 2008 kemur fram að allar auglýsingar séu nú í bið meðan rætt sé við hollensk yfirvöld en jafnframt sé áfram unnið að flutningi Icesave reikninganna í dótturfélag. Vöruþróun hafi einnig verið stöðvuð og því sé nýjum reikningum með bundnum innlánum ekki hleypt af stokkunum. Góður árangur Icesave hafi leitt af sér hörð viðbrögð erlendis frá. Bankaráðið heimili að undirbúnir verði innlánsreikningar í öðrum þeim löndum sem bankastjórn telji skynsamlegt. Markmiðið sé að dreifa áhættu í fjármögnun. Samkvæmt upplýsingum frá DNB námu innstæður á Icesave reikningum Landsbankans í Hollandi.tæplega 1,2 milljörðum evra í síðari hluta ágúst 2008. Héldu þær áfram að aukast og námu um 1,4 milljörðum evra 1. september 2008. Hinn 9. september 2008 óskaði DNB eftir reglulegri upplýsingagjöf um innstæður á Icesave reikningum bankans. Hinn 10. september 2008 námu innstæður Icesave rúmum 1,5 milljörðum evra. Samkvæmt upplýsingum sem Wouter Bos, fjármálaráðherra Hollands, veitti hollenska þinginu ræddi Nout Wellink við Davíð Oddsson 8. september 2008. Í skýrslu Davíðs Oddssonar fyrir rannsóknarnefnd Alþingis kom fram að á umræddum fundi, sem fór fram í Basel, hefði Wellink verið hvumpinn og mjög stóryrtur um framgöngu íslensku bankanna við töku innlána og sagt að þeir yrðu stöðvaðir. Davíð kvaðst þá hafa spurt hvort ekki yrði farið að evrópskum reglum við það. Hefði Wellink svarað því til að enginn vandi væri að finna því stoð í evrópskum reglum að stöðva hina óábyrgu íslensku bankastarfsemi. Íslensku bankarnir gætu ekki staðið við skuldbindingar sínar ef á þá yrði gert áhlaup. Fram hefði komið að Wellink væri ekki aðeins að tala fyrir hönd Hollands heldur væri þetta „sameiginlegur skilningur þeirra þarna í Evrópu“.78 Sagði Davíð að þessi afstaða hollenska seðlabankastjórans hefði verið af sama toga og fram hefði komið í ræðu Axel Weber, þýska seðlabankastjórans, á fundi seðlabankastjóra í Basel í mars 2008 en hann hefði haldið því fram að mesta ógnin við stöðugleika bankakerfisins, til viðbótar við allt annað, væri óábyrg innrás inn á innlánamarkaði og uppbrot í innstæðutryggingakerfinu. Davíð kvaðst hafa gert bankastjórum Landsbankans grein fyrir afstöðu hollenska seðlabankastjórans þegar til Íslands kom.79 Hinn 23. september 2008 rituðu bankastjórar Landsbankans Fjármálaeftirlitinu bréf vegna starfsemi útibúsins í Amsterdam. Þar færa þeir fram rök gegn því að bankanum verði gert að hætta viðtöku frekari innlána á Icesave reikninga sína í Hollandi. Halda þeir því jafnframt fram að DNB hafi ekki heimildir til að þvinga bankann til slíks. Um þetta vísa þeir til álits lögmannsstofunnar Allen & Overy. Bankastjórarnir lýsa hins vegar yfir vilja til þess að stuðla að því að innlán á bundna reikninga verði aukin. Þar sem slíkt feli í sér hækkun á fjárhæð heildarinnlána lýsa þeir sig fúsa til þess að undirgangast ákveðnar kvaðir til að koma til móts við áhyggjur DNB. Leggja þeir til að allar innstæður á óbundnum reikningum umfram 1.150 milljónir evra verði afhentar DNB í formi verðbréfa sem uppfylli skilyrði Seðlabanka Evrópu fyrir endurhverfum viðskiptum. Þar með telja bankastjórarnir að í raun megi mæta ósk DNB um að innstæður nemi ekki hærri fjárhæð en 1.150 milljónum evra. Á sama tíma myndi lausafjárstaða Landsbankans styrkjast. Í bréfinu kemur fram að bankastjórarnir telji að miðað við innstæður sem nú standi á óbundnum reikningum feli þetta í sér að DNB fái 500 milljóna evra varasjóð. Slíkt jafngildi um 30% heildarinnstæðna. Þessu til viðbótar bjóðast bankastjórarnir til þess að hætta markaðssetningu óbundinna reikninga. Jafnframt segjast þeir hafa boðist til þess að afhenda DNB 5% allra óbundinna innstæðna sinna í Hollandi. Þá sé ekki meðtalið það fé sem þegar liggi fyrir hjá DNB í formi varasjóðs. Þessum fjármunum sé ætlað að mæta skyndilegum úttektum af reikningum Icesave. Í bréfinu segjast bankastjórarnir ganga út frá því að framangreindar ráðstafanir myndu gilda þar til markaðsaðstæður breytist til batnaðar. Svo virðist sem fyrirsvarsmenn DNB hafi talið þessar tillögur Landsbankans skref í rétta átt en ekki lausn á vandamálinu. Jónas Fr. Jónsson lýsti því við skýrslutökur að stjórnendur DNB hafi virst fremur áhugalausir um tillögurnar.80 Í framangreindu bréfi Landsbankans býðst bankinn einnig til þess að fylgja hollenskum lausafjárreglum gagnvart allri samstæðunni auk þess að afhenda DNB lausafjárskýrslur með reglulegu millibili svo stofnunin geti haft eftirlit með framfylgd reglnanna.Fjármálaeftirlitið framsendi fyrrnefnt bréf Landsbankans til DNB með tölvupósti 24. september 2008 og sagði þar: „Eins og beðið hefur verið um, sjá viðhengi, afrit af bréfi frá Landsbanka Íslands til FME.varðandi bankastarfsemi hans í Hollandi.“ Þá var tekið fram að ef DNB hefði einhverjar spurningar um málið skyldi stofnunin ekki hika við að hafa samband. Í skýrslu Guðmundar Jónssonar fyrir rannsóknarnefnd kom fram að DNB hefði ekki sett fram neinar fyrirspurnir í kjölfar þessa.81 Jónas Fr. Jónsson afhenti starfsmanni DNB afrit af framangreindu bréfi Landsbankans, en Jónas var þá staddur á alþjóðlegri ráðstefnu bankaeftirlitsstofnana sem haldin var í Brussel sama dag, þ.e. 24. september 2008. Í skýrslu Jónasar fyrir rannsóknarnefnd Alþingis kom fram að hann hefði lagt til að þeir ræddu nánar saman um málið eftir að DNB hefði kynnt sér bréfið.82 Við umræður á hollenska þinginu svaraði Wouter Bos, fjármálaráðherra Hollands, síðar fyrirspurn um málefni Icesave á þann veg að Fjármálaeftirlitið hefði afhent DNB bréfið og við það tilefni gefið til kynna að það væri sammála afstöðu Landsbankans sem fram kæmi í bréfinu. Utanríkisráðuneytið fór í kjölfarið fram á nánari skýringu á þessari yfirlýsingu stjórnvalda. Hollensk yfirvöld svöruðu því til í tölvubréfi að Jónas Fr. Jónsson hefði afhent Arnold Schilder, starfsmanni DNB, bréf Landsbankans á alþjóðlegri ráðstefnu bankaeftirlitsstofnana sem haldin var í Brussel 24. september 2008. Halda hollensk yfirvöld því jafnframt fram að Jónas hafi við sama tækifæri lýst því yfir við Schilder og Houben, annan starfsmann DNB sem einnig var viðstaddur, að Fjármálaeftirlitið væri fyllilega sammála efni bréfs Landsbankans. Aðspurður um þetta atriði í skýrslutöku fyrir rannsóknarnefnd Alþingis vísaði Jónas Fr. Jónsson því á bug að hafa tekið nokkra efnislega afstöðu til bréfs Landsbankans. Hann hefði aðeins áréttað að þeir þyrftu að ræða saman þegar starfsmenn DNB hefðu kynnt sér efni bréfs Landsbankans, en í því legði bankinn fram tillögur um mögulegar leiðir til þess að koma til móts við óskir DNB í samræmi við þá málsmeðferð sem Jónas taldi að Fjármálaeftirlitið og DNB hefðu orðið ásátt um á fundi sínum 2. september 2008. Rökrétt framhald hefði því verið að DNB tæki afstöðu til tillagnanna og mæti hvort einhver af þeim væri ásættanleg. Viðbrögð DNB við tillögum Landsbankans hefðu hins vegar aldrei borist.83 Samkvæmt því sem fram kemur í svari fjármálaráðherra Hollands við fyrirspurn á hollenska þinginu varð vefsíða Icesave í Hollandi.óvirk 6. október 2008 og lét DNB þá kyrrsetja eignir útibúsins. Hinn 7. október 2008 ritaði DNB Landsbankanum bréf. Þar kemur fram að DNB hafi ákveðið að skipa útibúi bankans skiptastjóra. Jafnframt eru sett fram ýmis tilmæli sem Landsbankanum er ætlað að fylgja, m.a. að bankinn færi allt fé Icesave reikninganna í Hollandi.inn á reikning í vörslu DNB svo gæta megi hagsmuna innstæðueigenda. Í bréfinu kemur fram að 29. september 2008 hafi innstæður Icesave reikninga í Hollandi.numið 1,7 milljörðum evra. Sama dag, þ.e. 7. október 2008, ritaði DNB Landsbankanum annað bréf. Þar kemur fram að mikil hætta sé á að DNB þurfi að greiða innstæðueigendum umtalsverðar fjárhæðir vegna reikninga Landsbankans. Jafnframt segir að Landsbankinn hafi nokkrum sinnum veitt DNB bæði rangar og ófullnægjandi upplýsingar. Þar með hafi bankinn brotið gegn skuldbindingum sínum samkvæmt samningi við DNB frá 23. maí 2008. Landsbankinn svaraði bréfinu samdægurs, þ.e. 7. október 2008, og staðfesti móttöku tilmæla DNB en mótmælti þeim jafnframt. Einnig hafnaði bankinn kröfu DNB um tilfærslu fjármuna til Hollands á þeim grundvelli að slíkt væri ekki heimilt vegna fyrirmæla Fjármálaeftirlitsins. Sama dag, þ.e. 7. október 2008, fór DNB fram á það fyrir hollenskum dómstólum að útibúi Landsbankans yrði skipaður skiptastjóri. Með úrskurði uppkveðnum 13. sama mánaðar var útibúinu skipaður skiptastjóri.

18.3.2 Ályktanir rannsóknarnefndar Alþingis um Icesave reikninga Landsbanka Íslands hf. í útibúi í Amsterdam

Þegar Landsbanki Íslands hf. hóf að taka við innlánum á Icesave reikninga í Amsterdam 29. maí 2008 hafði bankinn þegar reynslu af neikvæðri umfjöllun breskra fjölmiðla um íslenskan efnahag og íslenska banka. Var spjótum einkum beint að háu skuldatryggingarálagi bankanna, auk þess sem efasemdir höfðu verið uppi um getu Seðlabanka Íslands og ríkissjóðs til þess að koma íslensku bönkunum til aðstoðar lentu þeir í lausafjárerfiðleikum. Þá voru uppi efasemdir um getu Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta á Íslandi til að mæta áföllum í rekstri bankanna. Ætla verður að áhlaup það sem varð frá febrúar 2008 fram til apríl sama ár á Icesave reikninga Landsbankans í útibúi hans í London megi rekja til þessarar umfjöllunar. Til viðbótar kom síðan áhættan af því að erfitt gæti reynst að útvega erlendan gjaldeyri til að mæta skyndilegum útgreiðslum af innlánsreikningum erlendis. Þegar þetta er haft í huga er nær óskiljanlegt að Landsbankinn skyldi velja að hefja töku Icesave innlána í útibúi í Amsterdam í stað þess að gera það í hollensku dótturfélagi. Landsbankinn tók þannig þá augljósu áhættu að í Hollandi.yrði á einhverju stigi bent á sömu atriði og breskir fjölmiðlar höfðu fjallað um mánuðina á undan. Þetta er þeim mun illskiljanlegra þegar litið er til þess að ekki er að sjá að samkvæmt hollenskum lögum hafi gilt sambærilegar reglur og þær sem í breskum rétti takmarka verulega færslu fjármuna frá dótturfélagi yfir í aðra hluta bankasamstæðu.84 Eina skýringin sem fram hefur komið á þessu er sú að það hafi tekið lengri tíma að stofna dótturfélag en útibú og að ekki hafi verið farið að huga að stofnun dótturfélags fyrr en á fyrri hluta ársins 2008.85 Í skýrslu Jónasar Fr. Jónssonar, forstjóra Fjármálaeftirlitsins, fyrir rannsóknarnefnd Alþingis kom fram að skv. 4. mgr. 36. gr. laga nr. 161/2002 um fjármálafyrirtæki gæti Fjármálaeftirlitið ekki lagt bann við stofnun útibús nema stofnunin hefði réttmæta ástæðu til að ætla að stjórnun og fjárhagsstaða viðkomandi fjármálafyrirtækis væri ekki nægilega traust. Á þeim tíma sem Landsbankinn tilkynnti um fyrirhugaða töku innlána í útibúinu í Amsterdam hefði staða bankans verið sterk, hann hefði haft lánshæfiseinkunnina Aaa og eiginfjárhlutfall hans verið 12,5%.86 Aðspurður hvort Fjármálaeftirlitið hefði tekið afstöðu til lausafjárstýringar bankans í evrum í ljósi þess að Seðlabanki Íslands sé aðeins lánveitandi til þrautavara í krónum, kvað Jónas svo ekki hafa verið, enda væri lausafjáreftirlit á verksviði Seðlabanka Íslands og almennt hefðu eftirlitsaðilar á þessum tíma ekki gert rannsóknir á þeim grundvelli við afgreiðslu á tilkynningum um stofnun útibús í öðru ríki.87 Í þessu samhengi skal þess getið að fyrir liggur að Fjármálaeftirlitið hóf að þróa lausafjáreftirlit á samstæðugrunni fyrir bankana þrjá á seinni hluta árs 2007. Við skýrslutöku gat Jónas þess að Fjármálaeftirlitið hefði af sjálfsdáðum tekið upp lausafjáreftirlit með Landsbankanum. Upphaflega hefðu skýrsluskil Landsbankans til Fjármálaeftirlitsins verið byggð á fyrirmynd Moody‘s en síðan orðið ítarlegri eftir að bankinn gerði samkomulag við FSA varðandi lausafjárstýringu útibúsins í London vorið 2008.88 Í skýrslu Guðmundar Jónssonar, sviðsstjóra hjá Fjármálaeftirlitinu, fyrir rannsóknarnefnd Alþingis, kom fram að af viðræðum við fyrirsvarsmenn Landsbankans hefði verið ljóst að bankinn hafi ætlað að afla evra á gjaldeyrisskiptamarkaði til að greiða úttektir af innlánsreikningum í útibúi Landsbankans í Amsterdam.89 Gjaldeyrisskiptamarkaður með íslenskar krónur var hins vegar á köflum nær óvirkur frá 19. mars 2008, sbr. umfjöllun í kafla 13.0. Ekki er að sjá að Fjármálaeftirlitið hafi talið það gefa tilefni til sérstakra viðbragða af sinni hálfu þrátt fyrir að um verulega hættu hafi verið að ræða fyrir Landsbankann sem var kerfislega mikilvægur banki. Hinn 29. maí 2008, þ.e. sama dag og Landsbankinn hóf að taka við innlánum á Icesave reikninga í Amsterdam, fundaði samráðshópur forsætisráðuneytis, fjármálaráðuneytis, viðskiptaráðuneytis, Fjármálaeftirlitsins og Seðlabanka Íslands um fjármálastöðugleika og viðbúnað. Í drögum að fundargerð kemur m.a. fram að þetta auki enn á skuldbindingar Tryggingarsjóðs innstæðueigenda og fjárfesta. Vegna þeirrar miklu gagnrýni sem íslenskir bankar og efnahagskerfi landsins höfðu sætt erlendis og sérstaklega í ljósi þess áhlaups sem Landsbankinn varð fyrir í Bretlandi snemma á árinu 2008, verður að telja gagnrýnivert að samráðshópurinn skyldi ekki fara ofan í kjölinn á málinu með Landsbankanum eða leggja til að settur yrði á fót sérstakur starfshópur til þess. Þá verður ekki séð að þessi aukna sókn Landsbankans í söfnun innlána erlendis í útibúum hafi orðið ráðherrum í ríkisstjórn Íslands tilefni til beinna afskipta af málinu. Hlaut það að vekja furðu að bankastjórar Landsbankans, sem höfðu áður rætt um að flytja Icesave innlánsreikningana úr útibúi yfir í dótturfélag í London vegna áðurnefndra vandamála sem virtust bankanum illviðráðanleg, skyldu á sama tíma stofna til nýrrar innlánastarfsemi í Amsterdam sem haldin var sama annmarka, þ.e. að vera rekin í útibúi, með tilheyrandi áhættu fyrir Tryggingarsjóð innstæðueigenda og fjárfesta. Gagnvart Seðlabanka Íslands varð þessi aukna starfsemi Landsbankans í Hollandi.enn til að auka á áhættu þegar kom að því viðfangsefni Seðlabankans að varðveita fjármálastöðugleika á Íslandi. Innan Seðlabankans var þegar fyrir hendi vitneskja um þá óánægju sem var innan seðlabanka í þeim löndum Evrópu þar sem íslensku bankarnir voru að safna innlánum með boðum um háa vexti. Seðlabankamenn segjast hafa kynnt bankastjórum Landsbankans þessi viðhorf. Óánægja Nout Wellink, aðalbankastjóra DNB, var sérstaklega rædd á fundi hans með formanni bankastjórnar Seðlabanka Íslands 8. september 2008 og segist formaðurinn hafa gert bankastjórum Landsbankans grein fyrir afstöðu hollenska seðlabankastjórans í kjölfar fundarins.Þrátt fyrir að niðurstaða hálfsársuppgjörs Landsbankans fyrir fyrri hluta árs 2008 hefði að áliti Fjármálaeftirlitsins við fyrstu sýn ekki gefið sérstakt tilefni til að takmarka starfsleyfi Landsbankans til þess að taka við frekari innlánum í útibúi bankans í Amsterdam hlaut það að vera ljóst að takmarkaðri aðgangur bankans að evrum eftir að gjaldeyrismarkaður tók að lokast, og sérstaklega eftir að áhrifa af falli Lehman Brothers tók að gæta, hefði áhrif á möguleika hans til að standa við innlánsskuldbindingar sínar. Þetta hefði átt að vera Fjármálaeftirlitinu nægt tilefni til þess að taka málefni útibúsins til sérstakrar umfjöllunar. Líkt og að framan greinir fundaði aðalbankastjóri DNB með Jónasi Fr. Jónssyni 2. september 2008 og urðu þeir að sögn Jónasar ásáttir um að leita leiða til að „bremsa niður“ innlán bankans í Amsterdam og sammæltust einnig um að fela Landsbankanum að koma með tillögur að lausn sem DNB gæti sætt sig við. Miðað við þá miklu hagsmuni sem í húfi voru tók það of langan tíma að fá fram tillögur Landsbankans. Það er hins vegar jákvætt að Fjármálaeftirlitið skyldi leggja að bankastjórum Landsbankans að hætta að auglýsa Icesave reikningana og virðast þeir hafa orðið við þeim tilmælum.90 Í ljósi þess að til stóð að draga úr töku innlána í útibúi Landsbankans í Amsterdam verður hins vegar að teljast aðfinnsluvert að Fjármálaeftirlitið skyldi ekki beina þeim tilmælum til bankans að hann gripi til tiltækra úrræða til að draga úr innlánum á óbundna reikninga án þess þó að skapa hættu á áhlaupi á innlánsreikningana. Það vekur óneitanlega athygli að eftir framangreindan fund jukust innlán Landsbankans í Hollandi.úr 1,4 milljörðum evra 1. september 2008 í 1,5 milljarða 10. september sama ár og loks í 1,7 milljarða við fall Landsbankans. Athygli vekur að DNB skýrði eftirlitsheimildir sínar sem viðtökuríkis útibús Landsbankans á ýmsan hátt mun þrengra en breska fjármálaeftirlitið (FSA). Þannig hafði FSA eftirlit með lausafjárstýringu útibús Landsbankans í London með því að afla gagna um lausafjárstýringu samstæðu Landsbankans. Fram er komið að Landsbankinn bauð DNB að hafa sambærilegt lausafjáreftirlit á samstæðugrundvelli með Landsbankanum en DNB virðist ekki hafa þekkst boðið.91 Þess utan vekur það athygli að DNB virðist ekki hafa talið sér fært að líta til þess hvort vísbendingar væru um að móðurfélagið á Íslandi hefði ekki nægt lausafé til reiðu fyrir útibúið í Amsterdam til að það gæti staðið við skuldbindingar sínar.92 Í skýrslu rannsóknarnefndar á vegum hollenska fjármálaráðuneytisins frá 11. júní 2009 kemur fram að DNB taldi sig ekki hafa valdheimildir til þess að stöðva töku Landsbankans á innlánum þegar stofnunin taldi í óefni komið. Þegar litið er til valdheimilda gistiríkis samkvæmt formálsákvæðum 18 og 22, svo og 30., 31., 33. og 34. gr. tilskipunar nr. 2006/48/EB verður fallist á það með hollensku rannsóknarnefndinni að DNB hafi haft valdheimildir til að grípa til aðgerða gegn útibúi Landsbankans í Amsterdam af sjálfsdáðum, með því að gefa bankanum fyrirmæli um að hætta að sækja á innlánsmarkað og tryggja fullnægjandi lausafjárstöðu útibúsins í Hollandi, hafi umrædd ákvæði tilskipunarinnar á annað borð verið réttilega innleidd í hollenskan rétt.93 Að því er varðar valdheimildir Fjármálaeftirlitsins gagnvart innlánasöfnun Landsbankans í útibúi bankans í Hollandi.er ástæða til að minna á að Fjármálaeftirlitinu ber samkvæmt 8. gr. laga nr. 87/1998 um opinbert eftirlit með fjármálastarfsemi að fylgjast með því að starfsemi eftirlitsskyldra aðila sé í samræmi við lög, reglugerðir eða samþykktir sem um starfsemina gilda auk þess að fylgjast með því að starfsemin sé að öðru leyti í samræmi við heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti. Í 10. gr. laganna er síðan m.a. mælt fyrir um úrræði Fjármálaeftirlitsins til að bregðast við ef stofnunin telur hag eða rekstur eftirlitsskylds aðila að öðru leyti óheilbrigðan og brjóta í bága við eðlilega viðskiptahætti. Minnt skal á að innstæður á Icesave reikningum útibúsins fóru á þremur mánuðum úr engu í nær 1,4 milljarða evra í lok ágúst 2008. Á sama tíma fóru heildsöluinnlán útibúsins lækkandi. Gagnvart Fjármálaeftirlitinu hlaut að þurfa að ráða til lykta það álitaefni hvernig Landsbankinn væri í stakk búinn, miðað við það ástand sem komið var upp á alþjóðlegum fjármálamörkuðum um útvegun lausafjár og gjaldeyrismarkaði, til að svara skyndilegu útflæði þessara innlána enda hafði þessara innlána verið aflað með boði um tiltölulega háa vexti miðað við innlánsvexti almennt á markaðssvæðinu. Þá hafði þessi starfsemi í för með sér að skuldbindingar íslensku og hollensku innlánstryggingakerfanna jukust mjög og það án þess að í tilviki þess íslenska yrði um að ræða greiðslu í Tryggingarsjóðinn fyrr en að liðnu árinu. Í ljósi þessara aðstæðna verður, hvað sem leið heimildum Landsbankans að lögum og samkvæmt EES-samningnum til að hefja innlánasöfnun í útibúi í Hollandi, að telja að þær aðstæður hafi verið komnar upp í rekstri Landsbankans, m.a. með tilliti til stöðu Icesave reikninganna í Bretlandi og krafna breskra stjórnvalda af því tilefni, að minnsta kosti þegar leið á sumarið, að ekki var forsvaranlegt af hálfu Fjármálaeftirlitsins að láta hjá líða að hefja ekki athugun á því hvort rekstur bankans væri að þessu leyti í samræmi við þær kröfur sem lög setja um heilbrigða og eðlilega viðskiptahætti banka. Rannsóknarnefnd Alþingis bendir á að hvað sem leið starfi og skyldum eftirlitsaðila og stjórnvalda var það viðskiptaleg ákvörðun og á ábyrgð stjórnenda Landsbankans að hefja og halda áfram söfnun innlána frá almenningi á nýju markaðssvæði undir formerkjum hárra vaxta í ljósi þeirrar stöðu sem komin var upp í rekstri Landsbankans og á alþjóðlegum fjármálamörkuðum og ágerðist þegar leið á árið 2008.