14.9.1 Útflæði úr sjóðum fyrir október 2008

Á gögnum um heildareignir sjóðanna sem rannsóknarnefndin skoðaði sérstaklega sést að sjóðirnir minnkuðu töluvert á síðari árshelmingi 2008, einkum í lok sumars eins og sést á mynd 72.

Samdráttur heildarverðmætis sjóðanna skýrist nær eingöngu af innlausnum hlutdeildarskírteinishafa, þ.e. að þeir selji hluta af eða alla eign sína í sjóðum. Á haustmánuðum tók að gæta almennrar óvissu um innlenda bankakerfið og hversu traust það væri í raun. 14.9.2 Samspil innlánstrygginga, eignar í hlutdeildar skírteinum og neyðarlaganna Á haustmánuðum 2008 voru í gildi innstæðutryggingar samkvæmt lögum nr. 98/1999 um innstæðutryggingar og tryggingakerfi fyrir fjárfesta og var hámarkstrygging á einstakling 20.887 evrur sem jafngilti um 3.000.000 kr. en nánar má lesa um útfærslu slíkrar tryggingar í 17. kafla. Að jafnaði mátti því hver einstaklingur gera ráð fyrir að innlán hans hjá hverjum banka væru tryggð upp að þeirri fjárhæð. Sjóðirnir buðu upp á annars konar form sparnaðar, þ.e. ávöxtunarleið sem skv. útboðslýsingum og kynningum átti að dreifa áhættu fjárfestis með því að fjárfesta í fjármálagerningum ríkis, sveitarfélaga og ýmissa fyrirtækja. Því hefði mátt reikna með að sjóðirnir væru góð fjárfestingarleið fyrir aðila sem ættu fjármuni umfram lágmarksinnstæðutryggingu þar sem eignadreifing myndi almennt hækka endurheimtuhlutfall kæmi til greiðslufalls á einstökum eignum sjóðanna.

Fjárfestar virtust leita í breytt sparnaðarform á árinu 2007 og fyrri hluta árs 2008 þegar sjóðirnir stækkuðu mjög hratt. Á sama tíma voru í gangi söluherferðir í þessa sjóði, jafnt með símtölum og ráðleggingum til viðskiptavina bankanna, sérstaklega hjá Landsbankanum og Glitni. Þannig löðuðu sjóðirnir að sér fjármagn frá bönkunum sem annars er líklegt að hefði verið ávaxtað á innlánsreikningum. Aukna eftirspurn meðal almennings eftir þessari sparnaðarleið má líklega að mestu leyti rekja til hærri ávöxtunar en almennt var á innlánsreikningum ásamt því að sjóðirnir voru yfirleitt markaðssettir sem áhættulitlir. Fyrirtæki notuðu einnig sjóðina að einhverju leyti til að geyma laust fé í skamman tíma og jafnvel til lausafjárstýringar. Einnig eru dæmi þess að lífeyrissjóðir hafi fjárfest talsvert í verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum. Á haustmánuðum 2008 jókst óvissa um íslenska bankakerfið og einstaka banka, einkum meðal erlendra greiningaraðila. Fór þá að bera á innlausnum úr sjóðunum, þvert á það sem búast mætti við miðað við þær innlánstryggingar sem voru í gildi og það að sjóðirnir auglýstu áhættudreifingu. Athygli vekur hversu mikið var um innlausnir frá júnímánuði til loka september en um mitt ár 2008 var ekki að sjá neina breytingu á starfsemi sjóðanna eða afgerandi slæmar fréttir um stöðu bankanna þriggja, móðurfélaga rekstrarfélaganna. Ekki er að sjá af einblöðungum að staða sjóðanna hafi verið verri en á vormánuðum og ekki var neitt um tilkynningar frá rekstrarfélögunum sjálfum. Þeir sem tóku út höfðu því væntanlega grunsemdir um raunverulega stöðu sjóðanna, eins og áður hefur verið fjallað um. Það er því áhugavert að rannsaka nánar hverjir það voru sem tóku út fé sitt á þessum tíma og hversu mikið var tekið út.

Á fullkomnum markaði hafa allir aðilar sömu upplýsingar t.d. um þróun á fjármálamörkuðum. Í reynd er svo ekki. Í þessu tilviki má gera ráð fyrir að starfsmenn fjármálafyrirtækja, eftirlitsaðila, fjölmiðla og ráðuneyta gætu mögulega hafa haft betri upplýsingar um stöðu bankanna en almenningur. Samkvæmt þeirri kenningu ættu þessir aðilar að hafa haft betra tækifæri til að koma fjármunum sínum í var fyrr en aðrir. Þeir aðilar sem nýttu sér upplýsingar sem þeir fengu starfs síns vegna og innleystu hlutdeildarskírteini sín fyrr en ella fengu að jafnaði meira fé fyrir hlutdeildarskírteini sín en aðrir sem innleystu síðar. Við miklar innlausnir þurfa sjóðir að nýta það lausa fé sem til staðar er í sjóðnum, en þegar það þrýtur þurfa þeir að selja eignir. Þá má gera ráð fyrir að sjóðirnir selji fyrst eignir sem hafa markaðsverð og djúpur markaður er fyrir s.s. ríkisbréf. Einnig má gera ráð fyrir að sjóðirnir lækki innlánastöðu sína hjá öðrum fjármálafyrirtækjum og með því versni lausafjárstaða þeirra. Þegar þær eignir eru uppurnar þurfa sjóðirnir að grípa til þess ráðs að selja eignir sem lítill markaður er fyrir og þarf þá jafnvel að selja slíkar eignir á undirverði miðað við skráð virði í sjóðnum. Þannig eru líkur á að eignastaða sjóðsins rýrni gagnvart þeim eigendum hlutdeildarskírteina sem eftir eru í viðkomandi sjóði.

Það hlýtur að vera umhugsunarefni sjóðstjóra og framkvæmdastjóra rekstrarfélags hvort loka eigi fyrir innlausnir úr sjóði þegar mikið er um þær. Slíkt væri eðlilegt til að gæta jafnræðis milli hlutdeildarskírteinishafa.

14.9.3 Gögn rannsóknarnefndar Alþingis um eigendur hlutdeildarskírteina

Til athugunar á ofangreindu fékk rannsóknarnefndin gögn um eigendur hlutdeildarskírteina þeirra sjóða sem til athugunar voru frá rekstrarfélögunum þremur.94 Gögnin hafa að geyma yfirlit yfir mánaðarlega stöðu hlutdeildarskírteinishafa í krónum hjá einstökum sjóðum. Listinn var svo samkeyrður við lista yfir starfsmenn, stjórnendur, stjórnarmenn eftirfarandi fyrirtækja og stofnana, maka þeirra, börn þeirra og fyrirtæki þeim tengd:

• Landsbanka Íslands hf.
• Glitnis banka hf.
• Kaupþings banka hf.
• SPRON
• Icebank hf.
• Straums-Burðaráss Fjárfestingabanka hf.
• Alþingis
• Ráðuneyta
• Fjármálaeftirlitsins
• Seðlabanka Íslands
• 365 – miðla ehf.
• RÚV
• Árvakurs hf.
• Viðskiptablaðsins
• Stjórnarmenn eftirtalinna lífeyrissjóða:
  • Gildis
  • Lífeyrissjóðs starfsmanna ríkisins
  • Lífeyrissjóðs verkfræðinga
  • Lífeyrissjóðs verslunarmanna
  • Sameinaða lífeyrissjóðsins
  • Stapa

Ætla mætti að starfsmenn þessara fyrirtækja og stofnana gætu mögulega hafa verið í aðstöðu til að nýta sér upplýsingar sem gætu haft áhrif á ákvörðunartöku hvað varðar eign í þeim sjóðum sem hér eru til athugunar. Eftirfarandi atriði voru skoðuð sérstaklega:

1. Hver var fjöldi aðila sem gæti hafa haft betri upplýsingar um stöðu og rekstur sjóðanna en almenningur?
2. Hvenær tóku þessir aðilar út eignir sínar í sjóðunum?
3. . Er marktækur munur á niðurstöðum atriða 1–2 ef þau eru borin saman við aðila sem ekki eru í úrtakinu.

14.9.4 Tölfræði

Frá Landsvaka og Glitni.sjóðum bárust gögn fyrir tímabilið 2005–2008 en sambærileg gögn bárust einungis fyrir árið 2008 frá Rekstrarfélagi Kaupþings. Listar yfir eigendur hlutdeildarskírteina sýndu samtals 47.240 nöfn fyrir allt tímabilið. Hér á eftir verður einungis fjallað um þá sem áttu hlutdeildarskírteini frá lokum mars 2008 þar sem nefndin hefur samanburðarhæfar upplýsingar um það ár frá öllum rekstrarfélögunum. Í janúar 2008 var upplýst um greiðsluerfiðleika Gnúps ehf. og hafði það veruleg áhrif á peningamarkaðssjóði Kaupþings og Glitnis, þrátt fyrir að sá síðarnefndi sýndi það ekki í gengi sjóðsins, sbr. umfjöllun hér að framan. Tap vegna Gnúps var ímyndaráfall fyrir sjóði rekstrarfélaganna og á tímabili stóð mikill styr um gengi sjóða. Því var ákveðið í þessum hluta að miða við tímabilið eftir mars þegar almennt má búast við að úttektir sem rekja má til falls Gnúps hafi dvínað.95

Þýðið, þ.e.a.s. allir eigendur hlutdeildarskírteina á árinu 2008, var því um 15.906 aðilar.

Úrtakið samanstóð af starfsmönnum fyrirtækjanna og stofnananna sem nefnd eru hér að ofan. Í töflu 23 hér að ofan má sjá að starfsmenn, stjórnarmenn, makar og börn í viðmiðunarhópi voru samtals 2.213. Ótengdir einstaklingar voru 12.742. Fyrirtæki tengd starfsmannahópi voru 374 en ótengd fyrirtæki voru 577. Í þessari könnun er miðað við lok mars 2008 þar sem þá má gera ráð fyrir, samkvæmt fyrri umfjöllun um tryggingatöku sjóðanna, að vitneskja um vanda stærstu skuldara þeirra hafi verið orðin almenn meðal stjórnenda innan bankanna.

14.9.5 Úrtakshópurinn þrengdur

Eign þessara aðila var á mjög víðu bili, allt frá nokkrum krónum og upp í milljarða svo að nauðsyn þótti að takmarka listann til að minnka úrtakið. Þar komu til greina tvenns konar takmarkanir, annars vegar að miða við hversu mikið viðkomandi hlutdeildarskírteinishafi átti í krónum og hins vegar hversu stóran hluta viðkomandi innleysti af eign sinni.

Í tilfelli fyrri takmörkunarinnar var reiknuð dreifing á heildareignum á árinu 2008. Kom þá í ljós að 90% hlutdeildarskírteinishafa áttu minna en 15 milljónir króna og 99% áttu minna en 32 milljónir. Var því ákveðið að nota svipaðar upphæðaviðmiðanir, þ.e. 15 m.kr. og 30 m.kr., til að þrengja úrtakshópinn og miðast viðmiðunarhóparnir við þessar upphæðir. Eins og sést á töflu 23 hér að ofan minnkar úrtakið allverulega við þessar takmarkanir. Til að þrengja hópinn enn frekar var ákveðið að skoða einungis þá sem tóku út umtalsverðan hluta af eign sinni í sjóðunum sem hér eru til umfjöllunar. Þá var miðað við að eigandi hlutdeildarskírteinis hefði tekið út helming (50%) eða meira af samanlagðri eign sinni. Á myndum 73 og 74 hér til hliðar sést hve stórt hlutfall viðmiðunarhóparnir tóku út eftir upphæðamörkum. Ljóst er af báðum myndunum að hlutfallslega fleiri starfsmenn og tengdir aðilar tóku út inneignir á bilinu 50%–75% og 90%–100% heldur en ótengdir aðilar. Eins kemur fram að fyrirtæki tengdra aðila eru stærsti hópur þeirra sem tóku út 99–100% af eign sinni.

Myndir 75 og 76 sýna í hvaða mánuði stærstu úttektir einstakra hópa voru, miðað við fyrirfram gefin upphæðamörk. Aftur er áberandi að tengd fyrirtæki taka meira út en aðrir á fyrri hluta tímabilsins en einnig er áhugavert að skoða hversu jafnir hóparnir verða í júlí og ágúst 2008. Á þeim tíma voru flestir sjóðirnir farnir að minnka og farið að bera verulega á innlausnum. Athyglisvert er einnig að sjá að ótengdir einstaklingar og fyrirtæki innleysa mikið í apríl, mun meira en starfsmenn og tengdir aðilar. Ef til vill myndi hlutfallið breytast verulega ef skoðað væri tímabilið alveg frá ársbyrjun 2008.

===14.9.6 Úttektir stærstu eigenda hlutdeildarskírteina og ályktanir ===

Rannsóknarnefndin skoðaði nánar úttektir hóps stærstu eigenda hlutdeildarskírteina m.t.t. upphæða og starfsstöðva. Af þeim samanburði er ljóst að þó nokkur munur var á milli hæstu stöðu og úttekta hjá tengdum aðilum annars vegar og ótengdum aðilum hins vegar á því tímabili sem athugunin tók til. Gögnin sem rannsóknarnefndin hafði til greiningar voru stöðugögn fyrir mánaðarlok hjá litlum hluta sjóða í rekstri rekstrarfélaganna þriggja. Til að gera betri greiningu þyrfti að hafa aðgang að færsluskrám til að sjá hvenær stærstu innlausnir áttu sér stað og hvort annað markvert gerðist á tímabilinu. Rannsóknarnefnd Alþingis vekur hins vegar athygli á því hversu mörg fyrirtæki tengd þeim aðilum sem voru í úrtaki nefndarinnar seldu nær öll hlutdeildarskírteini sín á tímabilinu.

Greiningin sem birtist hér að ofan er því einungis grunngreining á hreyfingum eigna hlutdeildarskírteinishafa og eins og nánar kemur fram í kafla 22 vísar nefndin því til ríkissaksóknara, og þar með eftir atvikum Fjármálaeftirlitisins og sérstaks saksóknara, að nánar verði hugað að breytingum á eignastöðu hlutdeildarskírteinishafa á árinu 2008 og þá m.a. í ljósi þess hvort ætla megi að munur hafi verið á aðgengi þessara aðila að upplýsingum um stöðu sjóðanna með tilliti til þeirra reglna sem gilda um meðferð þeirra upplýsinga.