14.12.1 Inngangur

Í kjölfar þess að stóru bankarnir þrír, Glitnir, Kaupþing og Landsbankinn, féllu í byrjun október 2008 kom til uppgjörs á þeim verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum sem starfræktir höfðu verið á vegum rekstrarfélaga í eigu þessara banka. Í tengslum við athugun rannsóknarnefndar Alþingis á starfsemi verð- bréfa- og fjárfestingarsjóða sem lýst hefur verið hér að framan og við öflun annarra upplýsinga hafa komið fram margvísleg gögn og upplýsingar sem lúta að uppgjöri þessara sjóða eftir fall bankanna.

Meginviðfangsefni rannsóknarnefndar Alþingis er að varpa sem skýrustu ljósi á aðdraganda og orsakir þess vanda íslenska bankakerfisins sem leiddi til falls bankanna þriggja. Að meginstefnu til hefur rannsókn nefndarinnar tekið til atvika fram að falli bankanna en tekið er fram í 2. mgr. 1. gr. laga nr. 142/2008 að nefndin geti eftir því sem hún telur nauðsynlegt látið rannsókn sína taka til atburða eftir gildistöku neyðarlaganna, laga nr. 125/2008, en lögin tóku gildi 7. október 2008. Í samræmi við þessa heimild hefur nefndin ákveðið að birta hér á eftir samantekt upplýsinga sem nefndin aflaði um uppgjör sjóða rekstrarfélaganna og þá einnig um þátt stjórnvalda í aðdraganda þess að því marki sem nefndin hefur upplýsingar og gögn um það. Nefndin tekur hins vegar fram að hún telur ekki tilefni til þess að ljúka þessari samantekt með ályktunum af sinni hálfu enda er hér um að ræða atriði sem lúta fyrst og fremst að einkaréttarlegu uppgjöri á þessum sjóðum eftir fall bankanna gagnvart eigendum hlutdeildarskírteina og ráðstöfun fjármuna af hálfu þeirra sem fóru með stjórn rekstrarfélaganna og bankanna á þeim tíma sem þær ákvarðanir voru teknar.

14.12.2 Aðdragandi og almennt um uppgjör sjóðanna

Hinn 17. október 2008 beindi Fjármálaeftirlitið þeim tilmælum til rekstrarfélaga verðbréfasjóða að gera ráðstafanir til þess að peningamarkaðssjóðum félaganna yrði slitið. Einnig var mælst til þess að ekki yrði opnað fyrir innlausnir í sjóðunum heldur að sjóðfélagar fengju greitt úr þeim. Í því fælist að allt laust fé hvers peningamarkaðssjóðs yrði greitt inn á innlánsreikninga sjóð- félaga í hlutfalli við eign þeirra og jafnræði þeirra yrði haft að leiðarljósi. Í tilmælunum var einnig lagt til að greitt yrði mánaðarlega inn á innlánsreikninga sjóðfélaga í samræmi við hlutfallslega eign þeirra eftir því sem aðrar eignir sjóðsins fengjust greiddar, uns engar eignir væru eftir í eignasafni sjóðanna. Fjármálaeftirlitið hafði áður stöðvað viðskipti með alla fjármálagerninga í bönkum og tengdum félögum hinn 3. október 2008. Á þeim tveimur vikum sem liðu frá stöðvun viðskipta og þar til tilmæli voru gefin um að slíta sjóðunum voru uppi ýmsar hugmyndir um hvernig leysa ætti vanda sjóðanna og komu þar að máli rekstrarfélögin, sem voru orðin dótturfélög nýju bankanna, bankarnir sjálfir, viðskiptaráðuneytið og Fjármálaeftirlitið. Rannsóknarnefndin hefur aflað gagna um hinar ýmsu tillögur sem lagðar voru fram og verður atburðarásin rakin stuttlega í þessum hluta.

Við fall bankanna þriggja var útséð um slit peningamarkaðssjóðanna enda samanstóðu eignir þeirra, auk innlána, að mestu leyti af verðbréfum útgefnum af bönkunum þremur og félögum tengdum þeim. Peningamarkaðssjóður Kaupþings hafði þó nokkra sérstöðu þar sem 2/3 hlutar eigna hans voru innlán í Kaupþingi. Við hrunið var lokað fyrir innlausnir í sjóðunum og óttuðust eigendur hlutdeildarskírteina að glata fé sínu. Fjármálaeftirlitið leitaðist á þessum tveimur vikum við að safna upplýsingum um stærð peningamarkaðssjóða, eignir þeirra og um það hvert væri hlutfall almennra fjárfesta, lífeyrissjóða og fagfjárfesta í sjóðunum. Þetta var nauðsynlegt ef aðgerðir skyldu miðast við að verja einungis hagsmuni hluta eigenda hlutdeildarskírteina, en sú hugmynd hafði komið upp hjá Fjármálaeftirlitinu. Aftur á móti hafði Fjármálaeftirlitið ekki alveg nákvæmar upplýsingar um stöðu sjóðanna við fallið. Þar sem rekstrarfélögum ber einungis að skila upplýsingum um stöðu sjóðanna á þriggja mánaða fresti og nýjustu skýrslur Fjármálaeftirlitsins voru frá lokum júní 2008 þurfti eftirlitið að afla nýrra upplýsinga hjá rekstrarfélögunum.

Björgvin G. Sigurðsson, viðskiptaráðherra, lýsti því yfir á fréttamannafundi 8. október 2008 að leitað yrði leiða til að tryggja peningamarkaðssjóði. Síðar þann sama dag sendu rekstrarfélögin skeyti til Fjármálaeftirlitsins þar sem hugmyndir þeirra um uppgjör sjóðanna voru settar fram en áður höfðu fulltrúar eftirlitsins fundað með framkvæmdastjórum sex rekstrarfélaga. Tillögurnar miðuðu aðallega að aðkomu ríkisins til að lágmarka tap sjóð- anna og helst var einblínt á að ríkið keypti skuldabréf útgefin af hinum föllnu bönkum (bankabréf) úr sjóðunum. Helgaðist þetta af því að lög nr. 125/2008 (neyðarlögin), sem tóku gildi 7. október 2008, höfðu sett eigendur hlutdeildarskírteina skör lægra en innlánseigendur þar sem stór hluti eignasafns peningamarkaðssjóðanna voru bankabréf. Samkvæmt tillögunum yrði sjóðunum skipt í tvo flokka, A og B. Reiðufé og söluhæfar eignir yrðu settar í A flokk. Að auki myndi ríkið kaupa illseljanleg bréf úr sjóðunum og myndu greiðslur fyrir þau bréf ásamt öðrum eignum í A flokki ganga til hlutdeildarskírteinishafa. Aðrar eignir yrðu eftir í B flokki og yrðu greiddar út t.d. mánaðarlega. Þess ber að geta að engin heimild var í neyðarlögunum fyrir aðkomu ríkisins að uppgjöri peningamarkaðssjóða. Yfirlýsingar forsætisráðherra um að allar bankainnstæður væru tryggðar náðu ekki til hlutdeildarskírteina í verðbréfa- og fjárfestingarsjóðum.

Einnig kynntu starfsmenn Fjármálaeftirlitsins þá hugmynd að almenningur og lífeyrissjóðir nytu forgangs hvað varðar útgreiðslur úr peningamarkaðssjóðunum, en fagfjárfestar myndu fá greitt það sem eftir stæði eftir útgreiðslur til tveggja fyrrnefndu fjárfestahópanna.

Sú hugmynd kom fram að ríkið kæmi að slitum á peningamarkaðssjóðunum. Jón Þór Sturluson, aðstoðarmaður viðskiptaráðherra, hafði samband við Fjármálaeftirlitið til þess að ræða hvernig unnt væri að slíta peningamarkaðssjóðunum og greiða eigendum út það fé sem bundið væri í þeim. Hófust þá samskipti milli Jóns Þórs, Jóns Steinssonar, sem starfaði sem ráðgjafi forsætisráðherra, starfsmanna ýmissa ráðuneyta og starfsmanna Fjármálaeftirlitsins. Í gögnum sem rannsóknarnefndin hefur undir höndum kemur fram að Jón Þór og Jón Steinsson hafi sniðið lausn sem rædd var innan þessa hóps. Í samtölum Jóns Þórs við starfsmenn Fjármálaeftirlitsins lagði hann ríka áherslu á að við slit sjóðanna yrði sama hlutfall fjár greitt út úr öllum sjóðunum.111

Hinn 14. október 2008 voru mikil tölvupóstsamskipti milli Jóns Þórs og Jóns Steinssonar um það hvaða leið ætti að fara. Voru þeir sammála um að takmarka þyrfti umfang björgunaraðgerða eins og unnt væri. Til dæmis mætti gera betur við almenning en fagfjárfesta. Þá væri unnt að bæta tjónið að hluta en ekki öllu leyti.112 Miðaði lausn þeirra við að gömlu bankarnir keyptu bankabréf úr sjóðunum á nafnverði en um afföll annarra bréfa færi eftir endurheimtuhlutfalli. Almenningi gæfist tækifæri til að innleysa hlutdeildarskírteini sín eftir kaupin á bankabréfunum eða að bíða og sjá hvort endurheimtuhlutfall á fyrirtækjabréfum yrði hærra en áætlað var í lausninni.113 Jón Þór sagði hins vegar í skýrslutöku hjá rannsóknarnefndinni að hann hefði ekki talið það mögulegt að gömlu bankarnir keyptu bréfin, en sú yfirlýsing gengur þvert á tillögur hans og Jóns Steinssonar.114

Fjármálaeftirlitið fundaði með formönnum skilanefnda hinna föllnu banka um hugsanleg kaup bankanna á verðbréfum peningamarkaðssjóð- anna. Niðurstaðan af þeim fundi var sú að bankarnir væru ekki tilbúnir til að kaupa bréfin. Meðal annars var til þess vísað að slík ráðstöfun kynni að skerða hagsmuni kröfuhafa hinna föllnu banka og gæti leitt til riftunarmála á grundvelli laga um gjaldþrotaskipti.115 Því var ljóst að sú lausn var ekki fær og var Fjármálaeftirlitið sammála sjónarmiði skilanefndanna þvert á vilja við- skiptaráðuneytisins.

Af tölvubréfi Jóns Þórs til Halldóru Ólafsdóttur hjá Fjármálaeftirlitinu 15. október 2008 má ráða að ríkið kæmi ekki frekar að málinu með fjárstuðningi heldur hefðu Björgvin G. Sigurðsson og Jónas Fr. Jónsson afráðið að nýju bankarnir keyptu skuldabréf viðskiptabankanna þriggja úr sjóðunum.116 Jón Þór kannaðist hins vegar ekki við samskipti Björgvins og Jónasar Fr. í skýrslutökum hjá rannsóknarnefnd Alþingis.117 Einnig er ljóst að ráðuneytið þrýsti á Fjármálaeftirlitið að samþykkja kaup skilanefnda á bankabréfunum en varð ekki ágengt í því máli eins og tölvuskeyti Jóns Þórs Sturlusonar til Bolla Bollasonar og Jóns Steinssonar frá 16. október 2008 ber með sér: „Ég er alveg sammála Jóni, en tel það fullreynt gagnvart FME.að þeir samþykki uppkaup gömlu félaganna á bankabréfum úr sjóðunum. Allt sem við gerum gagnvart peningamarkaðssjóðunum mun því kosta alvöru peninga.“118

Nokkru síðar óskaði Jón Þór Sturluson, aðstoðarmaður viðskiptaráð- herra, eftir því að Fjármálaeftirlitið boðaði til fundar með bankastjórum nýju bankanna þriggja til þess að samhæfa útgreiðslur úr peningamarkaðssjóðunum við slit. Þeirri málaleitan höfnuðu starfsmenn Fjármálaeftirlitsins enda var afstaða eftirlitsins sú að meta þyrfti sjálfstætt verðmæti þeirra eigna sem væru í peningamarkaðssjóðunum við slit þeirra. Sögðu starfsmenn Fjármálaeftirlitsins í skýrslutöku hjá rannsóknarnefndinni að þeim hefðu þótt þetta mjög óeðlileg afskipti ráðuneytisins af málinu.119 Eftir þetta kom Fjármálaeftirlitið ekkert frekar að málum vegna slita peningamarkaðssjóð- anna og voru málefni sjóðanna í höndum nýju bankanna sem tekið höfðu við rekstrarfélögum sjóðanna sem móðurfélög þeirra. Fjármálaeftirlitið leit svo á að það væri ekki hlutverk þess að taka viðskiptalegar ákvarðanir. Aftur á móti reyndi eftirlitið að koma þeim skilaboðum áleiðis að við kaup á verðbréfum úr peningamarkaðssjóðum yrði miðað við sama verðmat á bréfum sömu útgefenda. Innan Fjármálaeftirlitsins voru ýmsar hugmyndir ræddar um það hvernig unnt væri að slíta sjóðunum. Í skýrslutökum kom fram að starfsmenn Fjármálaeftirlitsins hefðu ávallt horft á lausnir á málum allra rekstrarfélaganna en ekki einungis rekstrarfélaga hinna föllnu banka.

Það varð því raunin að nýju bankarnir keyptu bréf sjóðanna með hliðsjón af verðmati óháðra endurskoðenda. Nánar er fjallað um þá framkvæmd hér að neðan. Björgvin G. Sigurðsson, viðskiptaráðherra, sagði við skýrslutöku hjá rannsóknarnefndinni þegar hann var spurður um afskipti sín af uppgjöri peningamarkaðssjóðanna: „Við hvöttum til þess að þeir yrðu gerðir upp með samræmdum hætti ... Við vonuðum náttúrulega að það fengist sem mest upp í þetta af því það var ofboðslegur – af því það er ekki eins og auðmenn Íslands hafi átt peningana sína þar, það er náttúrulega bara hinn breiði almenningur sem var að – maður var að fá alveg hroðalegar upphringingar frá fólki sem hafði verið að selja íbúðir og arfinn sinn og henti þessu inn í þessa sjóði því bankarnir virðast í einhverjum tilfellum hafa blekkt fólk að þetta væru innlán, tryggð og varin sem innlán, sem eru náttúrulega hreinar blekkingar, af því þetta eru ekki innlán, þetta eru áhættufjárfestingar. En við höfðum ekki afskipti annað en að við hvöttum til þess að þetta yrði gert upp og það yrði gert á viðskiptalegum forsendum. En við hvöttum mjög til að þetta yrði gert upp með samræmdum hætti.“ Björgvin sagði að þetta hefði m.a. verið gert með tölvupóstum frá aðstoðarmanni hans til einhverra bankaráðsmanna og svo í samtölum.120

Glitnir sendi forsætisráðherra og fjármálaráðherra minnisblað 30. september 2008 þar sem fjallað var um peningamarkaðssjóði og skuldabréfasjóði Glitnis sjóða og lagt til að Glitnir banki keypti skuldabréf útgefin af Stoðum af Glitni.sjóðum að lágmarki fyrir 50% af uppreiknuðu markaðssvirði. Að sögn Lárusar Welding fundaði hann með Geir H. Haarde, forsætisráðherra, og Árna M. Mathiesen, fjármálaráðherra, um þessi uppkaup. Lárus kvaðst hafa verið í „svolitlum umboðsvanda“ þar sem í hans huga hefði ríkið verið við það að verða eigandi. Í símtali við Geir.hefði komið fram að Geir.teldi þetta erfitt mál en hann hefði gefið í skyn: „Jú, ætli það verði ekki að gera þetta.“ Þá hefði Árni sagst ekki myndu setja sig upp á móti málinu. Að sögn Lárusar voru greiddir 10 eða 11 milljarðar króna fyrir skuldabréfin. Síðan segir í skýrslu Lárusar: „[...] þetta var að mínu mati ekki svakaleg fjárhæð og aðalatriðið var að halda sjóðunum gangandi og reyna að viðhalda bankanum, halda áfram að halda bankanum gangandi. Þetta er svo aftur tekið á stjórnarfundi um kvöldið, þar sem ég lýsi því að ég sé að vísu búinn að ræða þetta við ráðherrana, forsætis- og fjármálaráðherra. Tryggvi Þór var búinn að sitja líka fund með okkur um daginn með Illuga, stjórnarmanni í þessu í sjóðunum. Illugi náttúrulega lagði mikla áherslu á að þetta yrði leyst og þetta er samþykkt af stjórninni og svo gert, tilkynnt í fréttunum klukkan tíu þetta kvöld, þetta var þriðjudagskvöld.“121

Að sögn Geirs H. Haarde, forsætisráðherra, voru áform bankans um að kaupa tiltekin bréf úr sjóðunum kynnt þeim fjármálaráðherra. Forsvarsmenn Glitnis hefðu lagt mikla áherslu á að þetta yrði gert og að þeir fjármálaráð- herra hefðu ekki séð ástæðu til að amast við því. Þetta hefði ekki verið samkvæmt eindregnum tilmælum ráðherranna eða að þeir hefðu krafist þess. Hefðu ráðherrarnir í raun og veru lítið haft með þetta að gera en forsvarsmenn Glitnis hefðu ákveðið að sýna þeim þetta, bæði til að skapa, að því er forsætisráðherra taldi, sjálfum sér skjól og geta sagt frá því í stjórn sjóðsins og einnig vegna þess að svokölluð „Glitnisleið“ lá á borðinu. Á þessum tíma hefði verið reiknað með því að sú leið næði fram að ganga og málið ekki þannig komið að bankinn væri að fara í þrot eða að neyðarlagaleiðin yrði ofan á. Aðspurður um það hvort forsvarsmenn Glitnis hefðu komið til að kynna ráðherrunum tveimur þetta, en ekki til að fá já eða nei, sagði Geir H. Haarde þá hafa komið til að kynna þeim þetta og kanna hvort ráðherrarnir hefðu athugasemdir við það. „Ef við hefðum sagt: Nei, við viljum þetta alls ekki, þá býst ég við að þeir hefðu hugsað sig tvisvar um áður [...].“ Aðspurður um hvort ráðherrarnir hefðu ekki gert athugasemdir við leiðina kvað Geir.að miðað við það hvernig málið var lagt upp af hálfu forsvarsmanna Glitnis hefðu ráðherrarnir talið að þeir ættu ekki að amast við því.122

Við skýrslutöku af Árna M. Mathiesen, fjármálaráðherra, kom fram að hann hefði sagt við Lárus Welding að ákvörðun um kaup Glitnis banka á skuldabréfum Stoða, eins og lýst var í minnisblaði til þeirra forsætisráðherra, yrði bara að vera þeirra mál í bankanum, þeirra ákvörðun að taka, þetta væri bankaleg ákvörðun hvernig menn færu með svona sjóði. Árni kvaðst ekki hafa samþykkt neinar ákvarðanir, þetta væru ákvarðanir Lárusar Welding að taka.123

Um uppgjör annarra peningamarkaðssjóða sagði Árni að reynt hefði verið að koma peningamarkaðssjóðunum inn á borð hjá sér en hann hefði reynt að ýta þeim frá sér eins og hann mögulega hefði getað, því þetta hefðu ekki verið ákvarðanir sem honum hefði fundist að ættu að vera á hans borði. Þessu hefði verið ýtt inn í viðskiptaráðuneytið sem hefði viljað fá fjármálaráðuneytið inn í þetta til þess að taka einhverjar ákvarðanir en Árni hefði ekki viljað taka ákvarðanir um þessi mál. Þetta hefðu verið ákvarðanir sem bankarnir yrðu að taka út frá sínum viðskiptahagsmunum.124

14.12.3 Glitnir sjóðir

Peningamarkaðssjóði Glitnis sjóða, Sjóði 9, var slitið 30. október 2008, en síðasti viðskiptadagur var 6. október 2008. Útgreiðsluhlutfall úr sjóðnum var 85,12% miðað við gengi síðasta viðskiptadags.

Hinn 29. september 2008 var tilkynnt að íslenska ríkið myndi eignast 75% hlut í Glitni.fyrir 600 milljónir evra eða um 84 milljarða íslenskra króna. Eftir þessa tilkynningu óskaði framkvæmdastjóri Glitnis sjóða eftir því að stjórnarformaður Glitnis sjóða ræddi við forsvarsmenn Glitnis banka um mögulegan stuðning bankans við sjóðina.125 Rannsóknarnefnd Alþingis bárust engin nákvæm skrifleg gögn um atburðarásina sem fylgdi í kjölfarið en af munnlegum frásögnum, tölvupóstum og mánaðarlegum yfirlitsgögnum um eignir sjóðanna má ráða að þessar viðræður hafi leitt til eftirfarandi aðgerða:

Í fyrsta lagi að hinn 30. september féllst stjórn Glitnis banka á að kaupa út öll bréf Stoða í Sjóði 9 og Sjóði 1 á verði sem var 50% af skráðu virði bréfanna þar sem óvíst væri um framhald félagsins í ljósi aðkomu ríkisins að bankanum. Í lok ágúst 2008 var skráð virði umræddra bréfa um 21,3 milljarðar króna. Kaupverðið hefur því væntanlega verið um 10,7 milljarðar. Gengi Sjóðs 9 lækkaði í kjölfarið um 7%. Stoðir voru fyrir væntanleg kaup ríkisins á 75% hlut í bankanum stærsti einstaki hluthafi Glitnis banka.

Í öðru lagi að Eignarhaldsfélag Glitnis, sem helstu forsvarsmenn Glitnis banka stýrðu, keypti hlutdeildarskírteini fyrir 33 milljarða króna í Sjóði 9 dagana 2. og 3. október 2008. Þessa daga var mikið útstreymi úr sjóðnum. Heildareignir sjóðsins voru á þeim tíma um 90 milljarðar króna. Samkvæmt 54. gr. laga nr. 30/2003 er fjárfestingarsjóðum heimilt að taka að láni allt að 25% af verðmæti eigna sjóðs til að mæta t.d. útflæði úr sjóðnum. Þessi heimild var ekki nýtt en þess í stað keypti Eignarhaldsfélag Glitnis umrædd hlutdeildarskírteini.

Héraðsdómur Reykjavíkur hafði þegar 29. september 2008 samþykkt beiðni FL/Stoða um greiðslustöðvun. Því vakna spurningar um það hvort stjórn Glitnis banka hafi með þessum aðgerðum gætt til hins ýtrasta hagsmuna hluthafa sinna (sérstaklega væntanlegs hluthafa sem var ríkið). Glitni banka bar engin skylda til að taka á sig tap hlutdeildarskírteinishafa í sjóðum á vegum Glitnis sjóða. Í raun hefði verið eðlilegt að loka þegar fyrir innlausnir úr sjóðunum í ljósi mikillar óvissu um verðmæti bréfa eignarhaldsfélaga er tengdust Glitni.banka. Þessi aðgerð hefði í raun verið nauðsynleg til að tryggja jafnan rétt hlutdeildarskírteinishafa. Í lok ágúst 2008 voru um 60% verðbréfa Sjóðs 9 útgefin af félögum sem áttu afkoma sína beint eða óbeint undir verðmæti hlutabréfa í Glitni.banka.

Í ljósi aðstæðna mætti líta á fyrrgreindar aðgerðir Glitnis banka, sem þá var á leið í meirihlutaeigu ríkisins, sem lausafjáraðstoð við sjóðina. Því vaknar sú spurning hvort bankinn hafi í raun haft faldar áhættuskuldbindingar utan efnahags vegna sjóða rekstrarfélagsins. Í mati alþjóðlegra matsfyrirtækja á lánshæfi bankans er hvorki gert ráð fyrir beinni né óbeinni ábyrgð Glitnis banka á rekstri Glitnis sjóða, enda var síðarnefnda félagið sjálfstætt fjármálafyrirtæki. Í skýrslutökum hjá rannsóknarnefndinni kom hins vegar fram hjá öllum starfsmönnum rekstrarfélaganna að þeir hafi litið á bankann sem bakhjarl, sem hann sannarlega var í dæmi Glitnis banka.

Framangreindar aðgerðir stjórnar Glitnis banka í kjölfar tilkynningar um að ríkið myndi eignast 75% hlut í bankanum leiddu til þess að við slit Sjóðs 9 átti Eignarhaldsfélag Glitnis 54% af hlutdeildarskírteinum sjóðsins. Við slitin voru eignir sjóðsins um 77 milljarðar króna og átti eignarhaldsfélagið því um 41 milljarð. Hinn 23. október 2008 var samið við Eignarhaldsfélag Glitnis um hlutfallslega skiptingu eigna og fékk eignarhaldsfélagið, þá í eigu Nýja Glitnis, um 54% af öllum eignum sjóðsins, þ.e. innlánum og verðbréfum. Hefðu kaupin ekki farið fram væri næsta víst að útgreiðsluhlutfall sjóðsins hefði verið mun lægra.

Sama dag, þ.e. 23. október 2008, samþykkti svo stjórn Nýja Glitnis banka að kaupa öll verðbréf sjóðsins sem eftir stóðu eftir uppgjör hans við Eign arhaldsfélag Glitnis á um 70% af bókfærðu virði þeirra. Greiddi bankinn því Sjóði 9 um 13 milljarða króna.

14.12.4 Landsvaki

Peningamarkaðssjóðir Landsvaka fóru hæst í 250 milljarða króna um mitt ár 2008 en heildarstærð þeirra við lokun var 120 milljarðar króna. Við fall Landsbankans rak Landsvaki 28 sjóði en auk þess var félagið fjárfestingaráðgjafi fjögurra sjóða í Lúxemborg og stýrði fjárvörslusöfnum. Eigendur hlutdeildarskírteina í peningamarkaðssjóðum voru 16.400 við fallið og þar af var fjöldi fyrirtækja sem hafði lausafé sitt í sjóðunum. Auk þess áttu 13 lífeyrissjóðir fé í sjóðunum en Íslenski lífeyrissjóðurinn, sem Landsbankinn rak, átti mest. Hinn 19. október 2008 kom stjórn Nýja Landsbanka Íslands hf. (síðar NBI hf.) saman og fór yfir stöðu peningamarkaðssjóða. Í fundargerð var m.a. bókað að farið hefði verið yfir stöðu sjóðanna, hagsmuni bankans af því að eignir hlutdeildarskírteinishafa viðhéldust og tillögur að því hvernig bankinn gæti keypt eignir sjóðanna. Fram kom að Elín Sigfúsdóttir, bankastjóri, hefði kynnt stjórninni mögulegar leiðir við að kaupa umræddar eignir. Ein leið væri sú að bankinn keypti eignir af sjóðunum fyrir um 66,2 ma. kr. sem greitt yrði fyrir í formi innlána. Þessi niðurstaða gerði ráð fyrir því að útgreiðsluhlutfall yrði að meðaltali 75%. Í bréfi bankastjórans til stjórnarinnar kom fram að áhætta bankans fælist í því að endanlegt virði keyptra eigna stæði ekki undir kaupverði.

Hinn 22. október 2008 var haldinn stjórnarfundur í NBI hf. Á fundinum voru tekin fyrir málefni peningamarkaðssjóða. Bankastjóri benti á að skuldabréf sem bankar gáfu út hefðu nánast orðið verðlaus við lagabreytingu sem setti kröfur vegna innlána skör hærra við gjaldþrot banka. Stefán Héðinn Stefánsson, framkvæmdastjóri eignastýringasviðs Landsbankans og stjórnarformaður Landsvaka, gerði grein fyrir verðmati á eignum sjóðanna og lagði til að NBI hf. keypti eignir af sjóðunum sem greiddar yrðu í formi innlána. Bæði útlánaeftirlit Landsbankans og KPMG hefðu metið fyrirtækjaskuldabréf og í stórum dráttum væri mat þessara aðila sambærilegt á heildina litið þegar horft væri til efri marka þess sem áætlað væri að endurheimtist. Nokkuð frávik væri á mati aðilanna tveggja þegar litið væri til mögulegra neðri marka slíkrar endurheimtu en þar væri mat KPMG varfærnara. Í máli Stefáns kom einnig fram að talsverð hætta væri þó á að heildarniðurstaðan yrði tap fyrir NBI hf. Þá kom fram að eðlilegt væri að um lokauppgjör við sjóðina yrði að ræða „því ekki er rétt að láta bankann bera áhættuna af mögulegu tapi en ætla sjóðunum arðinn af mögulegum hagnaði“ eins og það er bókað í fundargerð. Niðurstaðan var sú að bankaráð samþykkti að ganga frá kaupum á eignasafni peningamarkaðssjóða Landsvaka samkvæmt þeim gögnum sem lögð voru fyrir bankaráð. Endanlegri afgreiðslu var þó vísað til næsta fundar sem haldinn var 27. október 2008.

Í bréfi forstöðumanns og deildarstjóra útlánaeftirlits til bankaráðs, dags. 21. október 2008, kom fram að mat eftirlitsins á endurheimtuhlutfalli við þessar aðstæður byggðist meira á tilfinningu vegna þess hve upplýsingar væru af skornum skammti og óvissuþættir margir. Gerði eftirlitið einkum fyrirvara um þetta hlutfall hjá Baugi og Eimskipum. Í flestum tilvikum væri um að ræða markaðsskuldabréf sem hefðu ekki sérgreindar tryggingar. Félögin ættu bæði í miklum erfiðleikum. Lentu þau í þroti mætti allt eins búast við því að ekki fengjust allar kröfur greiddar og þættu hlutföllin á þau há. Baugur hefði þó sérgreindar tryggingar sem byggðu á virði hlutabréfa í BG Holding ehf. en virði þess gæti þó dvínað hratt ef illa færi. Þá sagði að Stoðir væru í greiðslustöðvun en að gert væri ráð fyrir að veð í Landic sem væru á móti til tryggingar skuldinni héldu. Um endurheimtuhlutfall skuldabréfa í Kaupþingi ríkti enn óvissa. Ljóst þætti að innlán kæmu framar í röðinni þegar kæmi að uppgjöri skulda Kaupþings. Því þætti 45% hlutfall hátt og sama mætti segja um hina íslensku bankana. Þá sagði að ekkert mat væri lagt á erlendar lánastofnanir og eins hefði eftirlitið ekki upplýsingar um Mosaic. Ekki væru gerðar aðrar athugasemdir við PPT skjal frá Stefáni H. Stefánssyni. KPMG skilaði hinn 22. október 2008 mati á endurheimtuhlutfalli (e. recovery rate) nokkurra íslenskra fyrirtækjaskuldabréfa í peningamarkaðssjóðunum. Í matinu kemur fram að aðferðafræðin sem notuð var hafi tekið tillit til þeirrar miklu óvissu sem ríkti um fjárhagsstöðu og greiðslugetu margra þeirra fyrirtækja sem væru greiðendur skuldabréfa sem sjóðirnir ættu. Sú leið var farin að stilla upp tveimur sviðsmyndum þar sem önnur þeirra endurspeglaði væntingar um jákvæða þróun á ástandi og hin neikvæða þróun. Væntanlegt endurheimtuhlutfall á gjalddaga væri svo metið miðað við hvora sviðsmynd á kvarðanum 0%, 25%, 50%, 75% og 100%. Þá var áréttað að í ljósi eðlis verkefnisins, núverandi markaðsaðstæðna og hins takmarkaða tíma sem gefinn hefði verið til að ljúka verkefninu liti KPMG svo á að fyrirtækið bæri ekki ábyrgð á hugsanlegu beinu eða óbeinu tjóni sem verkkaupi eða aðrir teldu sig verða fyrir vegna ákvarðana sem teknar yrðu í framhaldinu. Hinn 27. október 2008 var haldinn stjórnarfundur í NBI hf. Á fundinum kom fram að endurgreiðsluhlutfall peningamarkaðssjóða miðað við þessa niðurstöðu væri þannig eftir myntum að af ISK greiddust 68,40%, af EUR 71,50%, af USD 60,20%, af GBP 71,70% og af DKK 67,80%. Þá var nokkuð rætt um áhættu af kaupum NBI á lánasafninu og kom fram að mesta áhættan væri talin fólgin í lánum til Kaupþings sem metin væru á 45% af höfuðstól. Ljóst væri að mikil óvissa væri um það verðmæti. Skuldir Eimskipafélags Íslands hf. væru metnar á 70% en talsverð umræða hefði verið um stöðu þess félags. Til tryggingar skuldum Baugs væru veð í BG Holding sem m.a. ætti Iceland verslanirnar í Bretlandi og væri það talið gott veð. Skuldir Stoða væru tryggðar með veði í Landic sem ætti mikið safn fasteigna víðs vegar um heim. Nokkur umræða varð um mat á einstökum eignum en bankaráð taldi ekki forsendur til að breyta verðmati eignasafns frá síðasta fundi þrátt fyrir að unnt væri að benda á veikleika einstakra eigna. Bankaráð lýsti yfir vonbrigð- um með að ekki næðist hærra endurgreiðsluhlutfall á peningamarkaðssjóðina en fyrir lægi en lítið væri við því að gera úr því sem komið væri. Bankaráð samþykkti að kaupa allt eignasafn peningamarkaðssjóða Landsvaka hf. Stefnt skyldi að því að greiða allt kaupverðið í einu lagi þannig að unnt væri að slíta sjóðunum á sem skemmstum tíma.

Í bréfi bankastjóra til stjórnar NBI um stöðu peningamarkaðssjóða, dags. 27. október 2008, kom fram að við nánari útfærslu og samningavinnu við skilanefnd Landsbankans þar sem lögfræðiráðgjöf Landsbankans hefði komið fram fyrir hönd bankans, Logos og PricewaterhouseCoopers, hefði komið í ljós að hluti þeirra skuldabréfa sem sjóðirnir ættu á Landsbankann væri ekki tækur til skuldajöfnunar á móti afleiðuskuldum sjóðanna. Þessi niðurstaða hefði slæm áhrif á stöðu Pen ISK og Pen EUR. Að óbreyttu og miðað við að þau skuldabréf á Landsbankann færu niður í núll myndi útgreiðsluhlutfall sjóðanna breytast í: ISK 68,40%, af EUR 65,40%, af USD 60,50%, af GBP 71,70% og af DKK 68,80%. Pen GBP og DKK hækkuðu aðeins eftir uppgjör afleiðusamninga, ISK og EUR lækkuðu nokkuð.