14.1 Inngangur

Fjárfestingarsjóðir og verðbréfasjóðir eru sjóðir sem taka við fé frá almenningi, fyrirtækjum og fagfjárfestum til sameiginlegrar fjárfestingar. Sjóðunum er ætlað að fjárfesta í fjármálagerningum og öðrum eignum á grundvelli áhættudreifingar samkvæmt fyrirfram kunngerðri fjárfestingarstefnu. Fyrirkomulagið er í meginatriðum þannig að sérstakt rekstrarfélag sér um rekstur sjóðanna en félagið gefur út hlutdeildarskírteini til eigenda að sjóðunum. Glitnir, Kaupþing og Landsbankinn áttu allir rekstrarfélög sem voru dótturfélög þeirra, þ.e. Glitnir sjóðir hf., Rekstrarfélag Kaupþings banka hf. og Landsvaki hf. Við fall bankanna voru verðbréfa- og fjárfestingarsjóðir rekstrarfélaganna þriggja samtals 94. Á árunum 2004–2008 jókst heildarverðmæti eigna þeirra sjóða sem rekstrarfélögin þrjú stýrðu um rúm 400%, eða úr 173 milljörðum króna (18,6% af vergri landsframleiðslu 2004) í 893 milljarða króna (60,5% af vergri landsframleiðslu 2008), sbr. mynd 3 í kafla 14.2.3.1. Rannsóknarnefnd Alþingis skoðaði innlenda skuldabréfasjóði sem flestum var slitið eftir fallið, þ. á m. svokallaða peningamarkaðssjóði. Með peningamarkaðssjóðum (e. money market funds) er almennt átt við verðbréfa- eða fjárfestingarsjóði sem fjárfesta í ríkisvíxlum, innstæðum, traustum fyrirtækjaskuldabréfum og öðrum áhættulitlum, auðseljanlegum verðbréfum enda er markmiðið yfirleitt stöðug og áhættulítil ávöxtun. Erlendis hafa slíkir sjóðir jafnan lánshæfiseinkunn. Nefndin tók alls níu sjóði til sérstakrar athugunar. Hjá hverju rekstrarfélaganna voru valdir stærstu sjóðirnir fyrir almenna fjárfesta sem einkum voru markaðsettir almenningi. Í lok árs 2007 nam heildarverðmæti sjóðanna sem teknir voru til athugunar um 66% af heildarverðmæti allra verðbréfa- og fjárfestingarsjóða undir stjórn rekstrarfélaganna þriggja. Sjóðirnir voru allir skuldabréfasjóðir sem fjárfestu að meginstefnu í innlendum skuldabréfum og víxlum. Hjá Landsvaka voru skoðaðir tveir sjóðir, Peningabréf ISK og Fyrirtækjabréf. Hjá Glitni.sjóðum voru skoðaðir þrír sjóðir, Sjóður 1, Sjóður 9 og Sjóður 11. Hjá Rekstrarfélagi Kaupþings voru skoðaðir fjórir sjóðir, Peningamarkaðssjóður, Hávaxtasjóður, Skuldabréf Stutt og Skammtímasjóður. Nánar er fjallað um starfsemi sjóðanna síðar í kaflanum. Flestir þessara sjóða voru fjárfestingarsjóðir í skilningi laga nr. 30/2003 um verðbréfasjóði og fjárfestingarsjóði en eins og nánar greinir síðar felst meiri áhætta í því að fjárfesta í fjárfestingarsjóðum en verðbréfasjóðum. Úttekt rannsóknarnefndar Alþingis tók m.a. mið af mánaðarlegum gögnum um eignir framangreindra sjóða á árunum 2005–2008, skýrslumFjármálaeftirlitsins og skýrslum sem rekstrarfélögin sendu eftirlitinu og gögnum sem fjárfestar í sjóðunum fengu (útboðslýsingar sjóðanna og einblöðungar). Einnig bárust nefndinni upplýsingar um hlutdeildarskírteinishafa sjóðanna og eignir þeirra í sjóðunum á sama tímabili. Þá voru tekin viðtöl við starfsmenn, þ. á m. sjóðstjóra rekstarfélaganna. Nefndin fékk einnig skýrslur endurskoðunarfyrirtækja um verðmat á eignum eftir slit sjóðanna. Rétt er að taka fram að upplýsingar þær sem liggja til grundvallar töflum og myndum í þessum kafla eru í flestum tilfellum fengnar frá rekstrarfélögunum þremur.